Số hóa tín ngưỡng thờ Mẫu, đưa di sản vào không gian mới

Từ không gian thực hành đến nền tảng số

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ từ lâu đã là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt, hội tụ nhiều yếu tố nghệ thuật như âm nhạc, múa, trang phục và hệ thống nghi lễ đặc sắc. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, cách tiếp cận di sản này đang có sự thay đổi rõ rệt, khi ngày càng nhiều hoạt động được chuyển dịch lên môi trường số.

Nghệ nhân thực hiện giá chầu Đệ Nhị Vương Cô. Ảnh: Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á

Một trong những nỗ lực đáng chú ý là dự án “Gõ chầu thiên hội” do nhóm sinh viên ngành truyền thông, Trường đại học FPT TPHCM phối hợp với Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam triển khai. Dự án đã chính thức ra mắt tại Đền Thủy Trung Tiên (Hà Nội) với định hướng xây dựng hệ thống tư liệu số hóa về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Việc đặt hoạt động trong không gian thờ tự giúp công chúng tiếp cận di sản từ thực hành cụ thể, thay vì chỉ qua những thông tin rời rạc trên mạng.

Thực tế cho thấy, dù người trẻ ngày càng quan tâm đến văn hóa truyền thống, nhưng nguồn tư liệu chính thống trên không gian số vẫn còn thiếu tính hệ thống, khiến việc tìm hiểu và tiếp cận gặp nhiều hạn chế. Đây cũng là lý do các dự án số hóa di sản ngày càng trở nên cần thiết.

Không chỉ dừng lại ở việc lưu trữ, các dự án số hóa hiện nay đang hướng đến việc xây dựng những nền tảng có tính tương tác, giúp người xem tiếp cận di sản theo nhiều lớp nội dung khác nhau. Theo nhà nghiên cứu Lê Văn Thao, dữ liệu di sản cần được chuyển hóa thành trải nghiệm, để người xem có thể khám phá qua âm nhạc, nghi lễ, lịch sử hay hệ thống biểu tượng văn hóa.

Người trẻ tham gia làm mới di sản

Dự án “Gõ chầu thiên hội” kế thừa nguồn tư liệu được tích lũy qua nhiều năm nghiên cứu, trong đó có hệ thống dữ liệu về Đạo Mẫu do nhà nghiên cứu Lê Văn Thao và cộng sự xây dựng từ hơn 20 năm điền dã. Nguồn tư liệu này từng được hệ thống hóa trong công trình “36 giá đồng”, sau đó tiếp tục được phát triển thành không gian số mang tính tương tác.

Trình diễn các giá hát văn hầu đồng. Ảnh: TTXVN

Ở một hướng tiếp cận khác, các nghiên cứu về âm nhạc trong tín ngưỡng thờ Mẫu cũng đang được chuẩn hóa. Những băng cassette hát văn cổ được số hóa, sắp xếp lại thành nguồn tư liệu hoàn chỉnh, phục vụ nghiên cứu và đối chiếu, đồng thời giúp công chúng hiểu sâu hơn về nền tảng văn hóa của nghệ thuật này.

Lộ trình triển khai dự án được thiết kế trải dài ba miền, từ Hà Nội, Huế đến TPHCM, với các hoạt động từ công bố thư viện số, khảo sát thực địa đến triển lãm đa phương tiện. Cách tiếp cận kết hợp giữa trải nghiệm trực tiếp và nền tảng số được kỳ vọng sẽ tạo ra một hệ sinh thái di sản trong môi trường mới.

Trong bối cảnh thông tin về tín ngưỡng dễ bị lan truyền thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội, việc xây dựng nguồn dữ liệu đáng tin cậy không chỉ phục vụ bảo tồn, mà còn giúp định hướng cách tiếp cận đúng với di sản.

Số hóa vì vậy không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là cách để di sản tiếp tục tồn tại trong một không gian mới – nơi người trẻ không chỉ là người tiếp nhận, mà còn trở thành chủ thể tham gia gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa.

P.V