Cuộc khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu đang lan rộng thành “khủng hoảng mọi thứ”

Hàng dài xe máy đang chờ đổ xăng ở Philippines. Ảnh: Getty

Hiệu ứng dây chuyền

Sự gián đoạn nguồn cung dầu và khí đốt qua eo biển Hormuz — tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới — đã khiến nguồn cung toàn cầu sụt giảm khoảng 20%. Hệ quả không chỉ là giá nhiên liệu tăng vọt, mà còn kéo theo sự thiếu hụt các sản phẩm hóa dầu, vốn là nguyên liệu đầu vào cho vô số mặt hàng tiêu dùng hằng ngày như giày dép, quần áo, bao bì nhựa và nhiều sản phẩm khác.

Tình trạng khan hiếm nguyên liệu đang nhanh chóng lan sang nhiều lĩnh vực sản xuất. Giá nhựa, cao su và polyester tăng mạnh, đặc biệt ảnh hưởng đến châu Á — khu vực chiếm hơn một nửa sản lượng sản xuất toàn cầu và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng.

Tại Hàn Quốc, người dân đã bắt đầu tích trữ túi rác, buộc chính phủ phải khuyến cáo hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần. Ở Đài Loan (Trung Quốc), chính quyền thiết lập đường dây nóng hỗ trợ các doanh nghiệp thiếu nguyên liệu nhựa. Trong khi đó, nông dân trồng lúa cảnh báo khả năng tăng giá do không thể mua túi hút chân không phục vụ bảo quản.

Tại Nhật Bản, giới chức y tế lo ngại việc thiếu ống nhựa có thể ảnh hưởng đến điều trị cho bệnh nhân suy thận. Ở Malaysia, các nhà sản xuất găng tay y tế cảnh báo nguồn cung toàn cầu bị đe dọa do thiếu nguyên liệu từ dầu mỏ để sản xuất mủ cao su.

Theo các chuyên gia, tác động của cuộc khủng hoảng diễn ra nhanh và sâu hơn dự kiến. Các sản phẩm tưởng chừng không liên quan như bia, mì ăn liền, đồ ăn vặt, mỹ phẩm hay đồ chơi đều bị ảnh hưởng vì phụ thuộc vào bao bì nhựa và các dẫn xuất dầu mỏ.

Áp lực lạm phát và tăng trưởng toàn cầu

Chi phí năng lượng và nguyên liệu tăng cao đang gây áp lực lớn lên các nhà sản xuất, làm giảm biên lợi nhuận và buộc họ phải chuyển gánh nặng sang người tiêu dùng. Đồng thời, chi phí vận chuyển leo thang và sự gián đoạn logistics càng khiến tình hình trở nên nghiêm trọng.

Ngoài dầu mỏ, Trung Đông còn là nguồn cung quan trọng của nhiều nguyên liệu khác như phân bón, heli và lưu huỳnh — những yếu tố then chốt đối với ngành nông nghiệp, điện tử và y tế. Sự thiếu hụt các nguồn này có thể khiến giá thực phẩm và thiết bị công nghệ tiếp tục tăng.

Một nhân viên làm việc tại xưởng kéo sợi của một nhà máy sợi polyester ở Cửu Giang, Trung Quốc. Ảnh: Getty

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo rằng những cú sốc phức tạp như hiện nay đang diễn ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế đã suy yếu, khiến khả năng chống chịu trở nên hạn chế. Theo IMF, bất kể diễn biến của xung đột ra sao, hệ quả chung vẫn là giá cả tăng và tăng trưởng chậm lại.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của cuộc khủng hoảng hiện nay là sự thiếu hụt naphtha — sản phẩm phụ từ dầu mỏ và là nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhựa và vật liệu tổng hợp. Khác với dầu thô, nguồn dự trữ naphtha rất hạn chế và gần như không có chất thay thế hiệu quả.

Nhiều công ty hóa dầu tại châu Á đã phải cắt giảm sản lượng hoặc tuyên bố bất khả kháng do thiếu nguyên liệu. Một số quốc gia như Hàn Quốc thậm chí phải tìm nguồn nhập khẩu mới và áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu để bảo vệ nguồn cung trong nước.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp sản xuất đang buộc phải giảm công suất, tiết kiệm năng lượng hoặc tạm hoãn đơn hàng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, “gần như không có giải pháp thay thế thực sự” trong ngắn hạn.

Giá cả leo thang, doanh nghiệp chật vật

Giá nhựa tại châu Á đã tăng tới 59% kể từ cuối tháng 2, theo dữ liệu thị trường. Nhiều doanh nghiệp buộc phải tăng giá sản phẩm hoặc cắt giảm chi phí bằng cách giảm lượng nhựa sử dụng trong bao bì.

Tại Thái Lan, giá bao bì nhựa đã tăng đáng kể. Ở Ấn Độ, chi phí sản xuất nước đóng chai tăng mạnh do giá nắp chai nhựa tăng gấp nhiều lần. Trong khi đó, các nhà sản xuất thực phẩm tại Hàn Quốc cảnh báo nguồn cung bao bì chỉ đủ duy trì trong thời gian ngắn.

Một số doanh nghiệp đang cân nhắc chuyển sang vật liệu thay thế như giấy, thủy tinh hoặc nhựa tái chế. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi thời gian dài — từ 6 tháng đến một năm — và đi kèm nhiều thách thức về chi phí, tiêu chuẩn kỹ thuật và chuỗi cung ứng.

Các chuyên gia nhận định, ngay cả khi nguồn cung năng lượng được khôi phục nhanh chóng, thị trường hóa dầu và sản xuất vẫn sẽ cần nhiều tháng để ổn định trở lại.

Trong thời gian đó, doanh nghiệp và người tiêu dùng trên toàn cầu sẽ tiếp tục đối mặt với giá cả cao và nguy cơ thiếu hụt hàng hóa. Cuộc khủng hoảng dầu mỏ lần này vì thế không chỉ là câu chuyện về năng lượng — mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng toàn diện, tác động đến mọi mặt của nền kinh tế và đời sống.

Trọng Trí (theo CNN)