Chiến sự Trung Đông: Không ai chiến thắng, các bên đều trả giá

Những phụ nữ Iran đứng trước làn khói từ bom đạn. Ảnh: DPA

Tuy nhiên, theo đánh giá của các nhà ngoại giao, quan chức và chuyên gia khu vực, bất kỳ thỏa thuận nào đạt được trong thời gian tới nhiều khả năng chỉ mang tính chất tạm thời, giúp các bên thoát khỏi tình thế bế tắc hiện tại hơn là giải quyết tận gốc các nguyên nhân dẫn đến xung đột.

Nếu một bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận ngừng bắn được ký kết, Iran có thể bước ra khỏi cuộc chiến trong tình trạng nền kinh tế suy yếu nghiêm trọng và năng lực công nghiệp quốc phòng bị tổn thất nặng nề. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc nước Cộng hòa Hồi giáo bị khuất phục. Trái lại, giới lãnh đạo cứng rắn và đặc biệt là lực lượng Vệ binh Cách mạng có thể củng cố hơn nữa vị thế chính trị trong nước.

Thành công quân sự nhưng thiếu đột phá chiến lược

Mục tiêu ban đầu của chiến dịch quân sự do Mỹ và Israel tiến hành làm suy giảm đáng kể sức mạnh của Iran, đặc biệt trong các lĩnh vực hạt nhân, tên lửa đạn đạo và mạng lưới ảnh hưởng khu vực. Tuy nhiên, theo nhiều nhà phân tích, những thành công trên chiến trường chưa chuyển hóa thành một kết quả chiến lược rõ ràng.

Dennis Ross, cựu nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ, nhận định rằng các bên đã đạt được những thắng lợi quân sự đáng kể về mặt chiến thuật, nhưng chưa giải quyết được bất kỳ hồ sơ cốt lõi nào của cuộc đối đầu kéo dài hàng thập kỷ.

Thực tế cho thấy những nguyên nhân sâu xa của xung đột vẫn còn nguyên vẹn. Iran tiếp tục khẳng định quyền làm giàu uranium; Mỹ chưa sẵn sàng đưa ra các bảo đảm an ninh mà Tehran mong muốn; trong khi Israel vẫn coi Iran là mối đe dọa hiện hữu đối với an ninh quốc gia.

Thỏa thuận nhằm “đóng băng” xung đột

Theo các nguồn tin tham gia thảo luận, khuôn khổ của một thỏa thuận tiềm năng đang được xây dựng xung quanh các lợi ích thực dụng trước mắt.

Iran có thể đồng ý giảm căng thẳng tại eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới – đổi lại việc được tiếp cận một phần tài sản bị phong tỏa hoặc nhận được sự nới lỏng hạn chế các biện pháp trừng phạt.

Đối với Iran, đây là cơ hội để giảm bớt áp lực kinh tế trong bối cảnh nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn, đồng thời tránh phải nhượng bộ trong các vấn đề chiến lược quan trọng hơn.

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump cần một kết quả có thể được trình bày như một thành công đối ngoại trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Một tuyên bố cho thấy Iran đã có những cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân có thể giúp Nhà Trắng khẳng định rằng chiến dịch quân sự đã đạt được mục tiêu.

Tuy nhiên, Alan Eyre - cựu nhà ngoại giao Mỹ và chuyên gia về Iran - cho rằng điểm giao thoa giữa những gì Washington cần và những gì Tehran sẵn sàng chấp nhận thực tế là rất hạn chế.

Theo ông, mô hình đang hình thành là đạt được một thỏa thuận trước mắt rồi đẩy những vấn đề khó khăn nhất sang một giai đoạn đàm phán sau. Nhưng khả năng giai đoạn đó thực sự diễn ra vẫn là dấu hỏi lớn.

Eo biển Hormuz và đòn bẩy kinh tế

Một trong những trọng tâm của đàm phán hiện nay là tương lai của eo biển Hormuz – nơi vận chuyển khoảng một phần đáng kể nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.

Ngay cả khi Iran đồng ý chấm dứt các biện pháp gây gián đoạn hoạt động hàng hải, nhiều chuyên gia nhận định Tehran vẫn duy trì được ảnh hưởng đáng kể đối với tuyến đường chiến lược này. Điều đó đồng nghĩa với việc Iran vẫn giữ trong tay "một công cụ gây sức ép quan trọng" đối với thị trường năng lượng thế giới.

Những người phụ nữ Iran đi ngang qua một bức tranh tường chống Mỹ trên đường đến đại sứ quán Mỹ cũ ở Tehran.

Bên cạnh đó, các nguồn tin cho biết Tehran coi việc giải phóng khoảng 12 tỉ USD tài sản bị đóng băng là điều kiện then chốt cho bất kỳ thỏa thuận nào. Nếu không đạt được mục tiêu này, khả năng tiến tới một thỏa thuận toàn diện sẽ rất thấp.

Tuy nhiên, việc giải ngân các khoản tiền cho Iran có thể khiến chính quyền Trump đối mặt với những chỉ trích trong nước. Nhiều đối thủ chính trị có thể so sánh động thái này với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama – thỏa thuận mà chính ông Trump từng chỉ trích gay gắt và Mỹ đã rút khỏi vào năm 2018.

Những mâu thuẫn cốt lõi vẫn tồn tại

Mặc dù các cuộc đàm phán đang tiến triển, những bất đồng mang tính nền tảng vẫn chưa được giải quyết.

Iran tiếp tục coi kho tên lửa đạn đạo, mạng lưới đồng minh trong khu vực và khả năng tác động đến dòng chảy năng lượng ở Vùng Vịnh là những yếu tố thiết yếu để răn đe các cuộc tấn công trong tương lai.

Trong khi đó, Israel vẫn yêu cầu kiềm chế đáng kể sức mạnh quân sự của Tehran. Những lo ngại này chưa được giải quyết thỏa đáng trong các dự thảo thỏa thuận hiện nay.

Ngoài ra, Tehran còn muốn bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải gắn với việc Israel giảm hoặc chấm dứt các hoạt động quân sự nhằm vào Hezbollah tại Lebanon. Đây tiếp tục là một trong những trở ngại lớn nhất trong tiến trình đàm phán.

Vệ binh Cách mạng có thể là bên hưởng lợi lớn nhất

Một nghịch lý nổi bật của cuộc chiến là dù Iran phải chịu tổn thất nặng nề về kinh tế và quân sự, lực lượng Vệ binh Cách mạng có thể lại là bên giành được nhiều lợi ích chính trị nhất.

Các nhà phân tích cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào không dẫn đến thay đổi cấu trúc quyền lực trong nước sẽ càng làm tăng vai trò của lực lượng này. Trong bối cảnh áp lực từ bên ngoài gia tăng, giới lãnh đạo Iran có xu hướng tập trung quyền lực nhiều hơn vào các cơ quan an ninh và quân sự.

David Schenker - chuyên gia thuộc Viện Chính sách Cận Đông Washington - nhận xét rằng, Vệ binh Cách mạng từng là “quyền lực đứng sau ngai vàng”, nhưng hiện nay đang ngày càng trở thành trung tâm quyền lực thực sự của hệ thống chính trị Iran.

Một chương khép lại, nhưng cuộc chiến chưa kết thúc

Dù một thỏa thuận ngừng bắn hoặc bản ghi nhớ có thể giúp chấm dứt giai đoạn giao tranh hiện nay, phần lớn chuyên gia đều cho rằng nó khó có thể tạo ra nền tảng cho hòa bình lâu dài.

Những tranh chấp về chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo, cán cân quyền lực khu vực và vấn đề an ninh của Israel vẫn tồn tại. Các bên có thể tạm thời ngừng đối đầu trực tiếp, nhưng các động lực thúc đẩy xung đột vẫn chưa biến mất.

Nói cách khác, một thỏa thuận trong thời gian tới nhiều khả năng sẽ chỉ đóng băng cuộc khủng hoảng thay vì giải quyết nó. Iran có thể bị tổn thất nặng nề sau chiến tranh, nhưng không bị đánh bại. Và khi những bất đồng cốt lõi chưa được tháo gỡ, nguy cơ bùng phát một vòng đối đầu mới trong tương lai vẫn còn hiện hữu.

Thảo Nguyễn (Theo SW, Washington Post)