Bài 3: Báo chí Việt Nam: Từ dòng chảy dân sinh đến vai trò giám sát xã hội

Phóng viên tác nghiệp tại kỳ họp Hội đồng Nhân dân TPHCM diễn ra hồi tháng 12/2025 - Ảnh: Thanh Tâm

Báo chí Việt Nam không chỉ là kênh thông tin

Trong nhiều vụ việc lớn thời gian qua, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin, mà còn trở thành nơi tiếp nhận phản ánh của người dân, thúc đẩy cơ quan chức năng vào cuộc và tạo áp lực công khai đối với các vấn đề xã hội.

Từ các vụ việc liên quan: sai phạm đất đai, tiêu cực trong giáo dục, bạo hành trẻ em, thực phẩm bẩn, lừa đảo công nghệ, vi phạm môi trường, cho tới những bất cập trong quản lý đô thị, giao thông hay y tế… nhiều vụ việc ban đầu xuất phát từ phản ánh của báo chí hoặc được khuếch đại bởi sức ép dư luận thông qua truyền thông.

Không ít phóng sự điều tra đã góp phần phát hiện hành vi trục lợi chính sách, lợi dụng từ thiện, gian lận thương mại hoặc vi phạm pháp luật trong hoạt động kinh doanh. Trong nhiều trường hợp, sau khi báo chí phản ánh, cơ quan chức năng đã phải thanh tra, kiểm tra hoặc xử lý sai phạm.

Điều đó cho thấy báo chí Việt Nam không chỉ đóng vai trò truyền tải thông tin hành chính, mà vẫn đang tham gia vào quá trình giám sát xã hội theo cách riêng của mình.

Bên cạnh đó, nếu theo dõi đời sống báo chí trong nước những năm gần đây, có thể thấy nhiều vấn đề liên quan đến chính sách đã được tranh luận khá sôi động trên mặt báo. Các chủ đề như: cải cách giáo dục, giá điện, quản lý chung cư, kẹt xe, ngập nước, ô nhiễm môi trường, cải cách thủ tục hành chính, quản lý dạy thêm, học thêm, hay các bất cập trong khám chữa bệnh… đều từng xuất hiện dày đặc trên báo chí với nhiều góc nhìn khác nhau từ chuyên gia, doanh nghiệp, người dân và cơ quan quản lý.

Trong không ít trường hợp, áp lực dư luận từ báo chí đã góp phần khiến chính sách được điều chỉnh hoặc cơ quan quản lý phải lên tiếng giải trình.

Một trong những điểm không thể phủ nhận là vai trò giám sát của báo chí trong công cuộc phòng, chống tham nhũng thời gian qua. Nhiều đại án kinh tế lớn được dư luận đặc biệt quan tâm đều có sự theo dõi sát sao của báo chí: từ các vụ án liên quan trái phiếu doanh nghiệp; thao túng thị trường chứng khoán; vi phạm trong lĩnh vực đăng kiểm; đấu thầu thiết bị y tế; cho tới các vụ án kinh tế liên quan cán bộ quản lý và doanh nghiệp lớn.

Trong quá trình đó, báo chí vừa là kênh thông tin chính thống giúp người dân theo dõi diễn biến vụ việc, vừa góp phần tạo sức ép công khai đối với yêu cầu minh bạch và xử lý sai phạm.

Ở góc độ nào đó, báo chí đã trở thành một phần trong cơ chế giám sát xã hội và củng cố niềm tin công chúng đối với cuộc đấu tranh chống tiêu cực.

TPHCM tổ chức họp báo định kỳ thứ Năm hằng tuần để cung cấp, trả lời thông tin về kinh tế - xã hội cho các cơ quan báo chí. Trong ảnh, cuộc họp báo định kỳ tổ chức ngày 9/4/2026 - Ảnh do Trung tâm Báo chí TPHCM cung cấp

Báo chí Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ trong thời đại truyền thông số

Nếu nhìn từ góc độ tiếp cận thông tin, Việt Nam hôm nay cũng khác rất xa so với nhiều thập niên trước. Sự phát triển mạnh của báo điện tử, mạng xã hội, nền tảng video, livestream, podcast, và các hệ sinh thái nội dung số… đã tạo ra môi trường thông tin có tốc độ lan truyền chưa từng có.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỉ lệ người dùng internet và mạng xã hội cao trong khu vực. Người dân có thể tiếp cận lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày từ báo chí chính thống, nền tảng xuyên biên giới và mạng xã hội cá nhân.

Nhiều vụ việc dân sinh được phát hiện đầu tiên từ mạng xã hội, sau đó được báo chí xác minh, mở rộng điều tra và thúc đẩy cơ quan chức năng xử lý. Trong không ít trường hợp, chính quyền địa phương đã phải phản hồi nhanh hơn trước áp lực dư luận trên môi trường số.

Điều này cho thấy đời sống thông tin tại Việt Nam thực tế đang vận động trong trạng thái mở và tương tác mạnh hơn rất nhiều so với hình dung của không ít đánh giá bên ngoài.

Báo chí Việt Nam đang đối mặt nhiều áp lực thật sự

Tuy nhiên, sẽ không thuyết phục nếu chỉ nói về mặt tích cực mà bỏ qua những khó khăn và hạn chế nội tại của báo chí Việt Nam hiện nay.

Áp lực tự chủ tài chính đang khiến nhiều cơ quan báo chí phải cạnh tranh gay gắt về lượt xem và doanh thu quảng cáo. Xu hướng “giật tít”, khai thác tâm lý tò mò hoặc chạy theo tốc độ đôi khi làm suy giảm chất lượng nội dung và tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Sự cạnh tranh từ mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới cũng đang làm thay đổi sâu sắc nghề báo. Trong “nền kinh tế chú ý”, thông tin nhanh thường thắng thông tin đúng; cảm xúc dễ lan truyền hơn kiểm chứng.

Một số hiện tượng như: “báo hóa” mạng xã hội, thương mại hóa nội dung, tin giả, cắt ghép phát ngôn, hoặc vi phạm đạo đức nghề nghiệp đang trở thành thách thức không chỉ của Việt Nam mà của toàn bộ ngành truyền thông toàn cầu.

Bởi vậy, câu chuyện báo chí hôm nay không còn đơn thuần là “có tự do hay không”, mà còn là: làm thế nào để bảo vệ chuẩn mực nghề nghiệp; duy trì niềm tin công chúng; và giữ vai trò là dòng thông tin chủ lưu trong môi trường thông tin phức tạp.

Việt Trung - Đỗ Thắng

Bài 4: Hướng tới hệ giá trị báo chí trách nhiệm, báo chí giải pháp