Thủy điện là thủ phạm hay cứu tinh trong mùa lũ?

Chiều 6/2, tại tỉnh Đắk Lắk, Báo Tiền Phong đã tổ chức tọa đàm với chủ đề “Thủy điện và bài toán phát triển bền vững hậu bão lũ lịch sử”.

Toàn cảnh buổi tọa đàm

Phát biểu khai mạc tại buổi tọa đàm, Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến – Phó Tổng biên tập Báo Tiền Phong cho biết, Việt Nam vừa trải qua một trong những năm thiên tai khốc liệt nhất khi 3/4 đất nước hứng chịu mưa lũ lịch sử với những hậu quả vô cùng nặng nề và tang thương. Thiên tai làm 468 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế ước tính gần 100.000 tỉ đồng.

“Thực tế khốc liệt đó nhắc chúng ta rằng, biến đổi khí hậu tác động ngày càng rõ rệt hơn, các hiện tượng thời tiết cực đoan đang diễn ra với tần suất cao hơn, cường độ mạnh hơn và diễn biến khó lường hơn. Những trận mưa lớn kỷ lục, lũ chồng lũ, bão mạnh xuất hiện trái quy luật đã đặt hệ thống hạ tầng phòng chống thiên tai, trong đó có các công trình thuỷ điện, trước những thách thức chưa từng có tiền lệ”, Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến cho hay.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến – Phó Tổng biên tập Báo Tiền Phong phát biểu khai mạc

Thực tiễn mưa lũ cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy tiếp cận đối với thuỷ điện theo hướng hài hoà hơn, coi an toàn con người và hệ sinh thái là ưu tiên hàng đầu. Các quy trình vận hành hồ chứa không thể chỉ dựa vào số liệu lịch sử, mà cần được cập nhật thường xuyên theo các kịch bản khí hậu mới, có tính đến những tình huống cực đoan nhất. Việc chia sẻ dữ liệu dự báo, cảnh báo sớm, thông tin vận hành hồ chứa cần được thực hiện kịp thời, thống nhất và dễ tiếp cận, để chính quyền địa phương và người dân hạ du có đủ thời gian, đủ thông tin chủ động ứng phó.

Tại buổi tọa đàm, vấn đề vai trò của các hồ chứa, thủy điện trong việc vận hành, điều tiết nước tại đợt mưa lũ lịch sử vừa qua đã được các chuyên gia phân tích dưới góc nhìn khoa học và thực tiễn.

GS.TS. Nguyễn Quốc Dũng - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam khẳng định, thủy điện không phải là "vị cứu tinh" tuyệt đối nhưng chắc chắn không phải là "thủ phạm" gây lũ. Thực tế, hồ chứa là công cụ kỹ thuật chiến lược có khả năng cắt giảm từ 60-90% đỉnh lũ, tạo ra "giờ vàng" quý giá cho hạ du sơ tán. Hiện tượng “lũ chồng lũ” thường bị hiểu lầm, thực chất nó bắt nguồn từ các hình thái thiên tai cực đoan liên tiếp.

Ông Nguyễn Tài Sơn, Phụ trách Ban An toàn đập, Hội Đập lớn Việt Nam nhấn mạnh vai trò của hồ chứa thượng lưu

Khi hồ đã đầy, để bảo vệ an toàn đập, buộc phải vận hành xả lượng nước bằng lượng nước đổ về (Qxả=Qđến). Áp lực này khi cộng hưởng với đỉnh lũ sông nhánh và triều cường trong điều kiện lòng sông thoát lũ hạn chế sẽ khiến nước dâng nhanh. Để tối ưu hóa mặt tích cực, chúng ta cần chuyển dịch sang quản trị thông minh bằng cách minh bạch hóa dữ liệu qua hệ thống hỗ trợ ra quyết định và quản lý rủi ro tổng thể toàn lưu vực thay vì chỉ tập trung vào thân đập. Đồng thời, cần chuyển từ tư duy “đối đầu” sang “đối tác” trên cùng một lưu vực sông. Từ đó, kiểm soát triệt để các tác động tiêu cực để bảo vệ an toàn cao nhất cho người dân.

Tương tự, ông Nguyễn Tài Sơn, Phụ trách Ban An toàn đập, Hội Đập lớn Việt Nam cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của hồ chứa thượng lưu. Cụ thể, trong đợt lũ vừa qua, lưu vực sông Ba có 11 bậc thang thủy điện, trong đó 5 công trình có hồ chứa tương đối lớn gồm: Krông H’năng, Sông Hinh, Ayun Hạ và Ka Nak. Khi lũ vượt quá khả năng thiết kế, việc vận hành hồ là bài toán rất khó khăn. Tuy nhiên, các hồ chứa này không hề vô dụng: Có 3 công trình đã tham gia cắt lũ, với tổng lưu lượng cắt được hơn 2.000 m³/giây.

Từ thực tế đó cho thấy, nếu không có các hồ chứa thượng lưu, lưu lượng đỉnh lũ trên sông Ba có thể vượt 18.000 m³/giây, gây hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều.

Trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk hiện có 25 công trình thủy điện, trong đó 3 thủy điện thuộc lưu vực sông Ba

Cũng tại buổi tọa đàm, các đại biểu đã hiến kế để thúc đẩy phát triển thuỷ điện bền vững trong thời gian tới.

Ông Nguyễn An Phú - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk cho biết, địa phương đề xuất Trung ương sớm nghiên cứu quy trình vận hành hồ chứa, đầu tư hệ thống quan trắc, mô hình tính toán AI để chính xác hơn. Ngoài ra, phải sớm xây dựng chế độ vận hành nghiêm ngặt. Đồng thời, các chủ hồ chứa cần cập nhật tình hình phòng chống thiên tai; phải có chế tài với các chủ hồ chứa.

Văn Nguyên