Cần sớm thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong nông nghiệp

Mua hạt giống bằng niềm tin

Nhiều năm nay, gia đình bà Nguyễn Thị H. (xã Nam Ninh, tỉnh Ninh Bình) vẫn mua hạt giống rau từ một đại lý quen ở đầu làng. Bà không quan tâm đến việc giống ấy do công ty nào sản xuất, có được bảo hộ hay không.

Nông dân khu vực Ninh Thuận, tỉnh Khánh Hòa trồng giống nho NH01-152 của Viện Nha Hố. Đây là 1 trong 2 giống nho của viện đã được Văn phòng Bảo hộ giống cây trồng (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cấp bằng bảo hộ giống cây trồng mới, năm 2024 - ẢNH: M.T.

Bà nói: “Tôi chỉ cần biết cây lên đẹp, dễ bán. Mùa nắng nóng, người ta giới thiệu giống nào chịu nhiệt tốt, ít sâu bệnh thì tôi lấy. Nhiều loại hạt được họ đóng trong túi ni lông, ghi tên bằng bút hoặc dán giấy lên túi. Trồng quen thì dùng tiếp thôi”.

Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều cửa hàng vật tư nông nghiệp ở TP Hà Nội, san chiết hạt giống vào các bịch ni lông nhỏ, không nhãn mác, không thể hiện đơn vị sản xuất hay thông tin lưu hành. Người mua nghe tư vấn của nhân viên đại lý rồi mua hoặc mua theo lời truyền miệng giữa những người trồng với nhau.

Theo quy định của Luật Trồng trọt, giống cây trồng thuộc nhóm cây trồng chính chỉ được phép sản xuất, kinh doanh sau khi được công nhận lưu hành và tổ chức, cá nhân buôn bán giống phải đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc lô giống cây trồng. Nhưng trên thực tế, thị trường giống ở nhiều nơi vẫn vận hành chủ yếu bằng niềm tin và các “mối quen”.

Nghịch lý hiện nay là có quy định bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ về giống cây trồng nhưng đây vẫn còn là khái niệm khá xa lạ với nhiều nông dân và đại lý vật tư nông nghiệp. Với nhiều hộ nông dân, việc giữ giống từ vụ trước để gieo tiếp cho vụ sau là cách giảm chi phí sản xuất.

Đội ngũ nghiên cứu giống dễ nản lòng

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sau 20 năm tham gia hệ thống bảo hộ giống cây trồng quốc tế, Việt Nam đã tiếp nhận gần 2.900 đơn đăng ký bảo hộ giống cây trồng và cấp hơn 1.200 bằng bảo hộ. Riêng năm 2025, cả nước có 255 đơn đăng ký mới, trong đó phần lớn đến từ các tổ chức, cá nhân trong nước. Phạm vi bảo hộ bao gồm hạt giống lúa, ngô, cây lương thực, cây dược liệu, nấm, cây lâm nghiệp và nhiều loài cây trồng khác. Tính đến nay, đã có 256 loài cây trồng có giống được đăng ký bảo hộ tại Việt Nam.

Nhiều loại hạt giống “nhà trồng” vẫn được rao bán rộng rãi trên mạng

Theo phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Thị Trâm (Viện Nghiên cứu và Phát triển cây trồng, Học viện Nông nghiệp Việt Nam), nhiều người vẫn xem hạt giống chỉ là vật tư nông nghiệp thông thường, trong khi phía sau mỗi giống cây trồng là cả quá trình nghiên cứu, lai tạo và khảo nghiệm kéo dài hàng chục năm. Có những giống lúa mà kỹ sư nông nghiệp phải mất 10-15 năm lai tạo, thử nghiệm qua nhiều vụ sản xuất và nhiều vùng sinh thái khác nhau, mới đưa ra thị trường.

Bà cho hay, một giống lúa tốt mang lại giá trị kinh tế rất lớn. Năm 2008, giống lúa lai TH3-3 do bà và cộng sự lai tạo được chuyển nhượng bản quyền với giá 10 tỉ đồng - mức kỷ lục của ngành nông nghiệp thời điểm đó. Giá trị kinh tế của giống đã được thị trường thừa nhận. Nghịch lý hiện nay là quy định pháp luật không thiếu nhưng khâu thực thi gần như bị thả nổi.

Bà phân tích thêm, trong lĩnh vực giống cây trồng, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thường diễn ra phân tán, khó phát hiện và khó xử lý. Nhiều chủ sở hữu giống phải tự theo đuổi việc bảo vệ quyền lợi của mình, nhưng chi phí và thời gian bỏ ra không tương xứng với khả năng thu hồi tài sản bị thiệt hại. Giá trị sở hữu trí tuệ về giống cây trồng vẫn chưa được bảo vệ tương xứng do tình trạng nhân giống tự phát vẫn còn phổ biến.

Theo phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Thị Trâm, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là vấn nạn làm nản lòng đội ngũ nghiên cứu giống trong nước. Do đó, muốn phát triển nông nghiệp công nghệ cao, trước hết phải thay đổi nhận thức: xem hạt giống là tài sản trí tuệ, là kết quả của khoa học và chất xám.

Trên thực tế, việc tự để giống lúa qua nhiều vụ liên tiếp có thể khiến giống bị thoái hóa nhanh, giảm độ thuần và khả năng kháng sâu bệnh. Năng suất lúa theo đó cũng giảm dần qua từng vụ, trong khi chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật lại tăng lên do cây yếu và dễ nhiễm bệnh hơn. Theo ước tính của ngành nông nghiệp, việc sử dụng giống đã thoái hóa có thể làm giảm khoảng 5 - 15% năng suất. Ngoài ảnh hưởng xấu đến năng suất và thu nhập của nông dân, tình trạng này còn khiến các vùng sản xuất khó tham gia các chuỗi liên kết chất lượng cao.

Truy xuất nguồn gốc nông sản bắt đầu từ hạt giống

Ông Nguyễn Thanh Minh - nguyên Chánh văn phòng Bảo hộ giống cây trồng, thuộc Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - cho biết, pháp luật đã quy định khá đầy đủ về công nhận lưu hành giống, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ giống cây trồng. Tuy nhiên, trên thực tế, hầu hết giao dịch giống vẫn diễn ra theo kiểu “truyền tay”, mua bán qua mối quen hoặc san chiết. “Không thể để nông dân mua giống mà không biết giống đó do ai tạo ra, có được bảo hộ hay không” - ông nói.

Giống bắp trái cây do các nhà khoa học của Học viện Nông nghiệp Việt Nam lai tạo - ẢNH: H.N.

Theo ông, muốn quyền sở hữu trí tuệ được thực thi nghiêm túc, trước hết, thị trường giống phải minh bạch. Người dân cần được tiếp cận thông tin ngay trên bao bì sản phẩm, gồm tên đơn vị chọn tạo, số bằng bảo hộ, đơn vị sở hữu quyền và nguồn gốc lưu hành giống. Cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm, đặc biệt là với các giống cây ăn quả, cây nhân giống vô tính hoặc các giống đang được nhân rộng trong dân, bởi đây là nhóm rất khó kiểm soát và dễ xảy ra tình trạng nhân giống tự phát.

Theo bà Phạm Thái Hà - chuyên viên bảo vệ giống cây trồng, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - hiện nay, khâu truy xuất nguồn gốc trong sản xuất nông nghiệp vẫn còn khá mờ nhạt: “Người tiêu dùng ăn loại gạo ngon vẫn không biết giống do ai nghiên cứu, tạo ra. Người tạo ra giống đó gần như đứng ngoài chuỗi giá trị”.

Bà cho biết, trên nhiều bao bì gạo hoặc sản phẩm nông nghiệp, người ta thường chỉ ghi thông tin tên thương mại hoặc doanh nghiệp phân phối, rất hiếm khi thể hiện rõ giống gì, do ai chọn tạo hoặc đơn vị nào sở hữu quyền về giống. Đây là khoảng trống trong việc ghi nhận giá trị chất xám trong ngành nông nghiệp. Theo bà, các thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu gắt gao về truy xuất nguồn gốc và giống là một mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị. Có thể nói, giống là “tấm hộ chiếu” của nông sản.

Các chuyên gia cho rằng, để quyền sở hữu trí tuệ trong nông nghiệp được thực thi nghiêm cẩn, cần xây dựng một thị trường giống minh bạch, nơi nông dân biết mình đang mua giống gì, giống do ai tạo ra và giá trị khoa học nào nằm phía sau mỗi hạt giống. Khi đó, quyền sở hữu trí tuệ mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam.

Nhóm phóng viên