Tại sao Iran chiếm thế thượng phong ở eo biển Hormuz?

Iran đủ năng lực quân sự để phong tỏa eo biển Hormuz - Ảnh: CNN

Sau 4 tuần gần như đóng cửa eo biển Hormuz, thị trường dầu mỏ toàn cầu rơi vào hỗn loạn - và không có dấu hiệu thuyên giảm.

Các mối đe dọa và cuộc tấn công của Iran nhằm vào tàu thuyền tại Vùng Vịnh đã đẩy rủi ro lên cao đến mức gần như toàn bộ hoạt động vận tải qua tuyến đường biển hẹp này bị đình trệ. Đây là tuyến vận chuyển chính của khoảng 20% nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu, cùng với phân bón phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Khi khủng hoảng năng lượng ngày càng nghiêm trọng, Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt phong tỏa, vừa điều thêm hàng nghìn binh sĩ tới Trung Đông, đồng thời cân nhắc khả năng hải quân Mỹ hộ tống các tàu chở dầu.

Tuy nhiên, Iran vẫn nắm giữ lợi thế trên nhiều phương diện - một phần nhờ các phương thức tác chiến phi đối xứng như drone giá rẻ và thủy lôi, phần khác đến từ yếu tố địa lý. Sự kết hợp này khiến Mỹ và các nước khác gặp nhiều khó khăn trong việc bảo vệ tàu thuyền hoặc đảm bảo an ninh quân sự cho eo biển.

Lợi thế địa lý không thể thay thế

Một trong những yếu tố quan trọng nhất giúp Iran chiếm ưu thế là địa lý. Ở điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 39km, với các luồng tàu thực tế còn hẹp hơn nhiều. Điều này khiến khu vực trở thành một “điểm nghẽn” đúng nghĩa - nơi tàu thuyền không có lựa chọn thay thế hay khả năng né tránh.

Không giống như đại dương mở, nơi tàu có thể đổi hướng để tránh nguy hiểm, tại Hormuz, mọi phương tiện đều phải đi qua những hành lang cố định. Điều này cho phép Iran dễ dàng theo dõi và tạo ra một “vùng tiêu diệt” với thời gian cảnh báo cực ngắn.

Bên cạnh đó, Iran sở hữu gần 1.600km đường bờ biển dọc theo khu vực này. Địa hình đa dạng gồm núi, đồi, đảo và các khu vực xây dựng giúp họ che giấu và triển khai các hệ thống vũ khí một cách linh hoạt, khiến đối phương khó phát hiện và vô hiệu hóa.

Vũ khí giá rẻ, hiệu quả cao

Dù năng lực hải quân truyền thống của Iran đã bị suy yếu phần nào, nước này vẫn duy trì lợi thế nhờ các chiến thuật phi đối xứng. Các mối đe dọa chính bao gồm: Thủy lôi giá rẻ nhưng khó phát hiện; Máy bay không người lái (drone); Tàu tấn công nhanh cỡ nhỏ; Tàu không người lái chứa thuốc nổ; Tàu ngầm mini hoạt động ở vùng nước nông

Những vũ khí này không cần công nghệ quá cao nhưng lại rất hiệu quả trong môi trường chật hẹp như Hormuz.

Thách thức đối với Mỹ và đồng minh

Mỹ và các đồng minh như Anh, Pháp và Bahrain đang xem xét các phương án bảo vệ tàu thuyền, bao gồm hộ tống quân sự. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nhiệm vụ này phức tạp hơn nhiều so với các chiến dịch hộ tống truyền thống.

Một chiến dịch hiệu quả cần hệ thống phòng thủ nhiều lớp, từ vệ tinh, máy bay tuần tra đến drone giám sát, cùng với việc rà phá thủy lôi trước khi tàu di chuyển. Dù vậy, rủi ro không thể bị loại bỏ hoàn toàn.

Washington cũng đã tăng cường quân sự trong khu vực, triển khai thêm lực lượng Thủy quân Lục chiến và các nhóm tàu đổ bộ. Tuy nhiên, các dấu hiệu cho thấy Mỹ vẫn thận trọng, chưa muốn leo thang thành xung đột trực tiếp trên bộ.

Một điểm đáng chú ý là Iran không cần phải đánh chìm tàu để đạt mục tiêu. Chỉ cần duy trì mức đe dọa đủ cao, họ đã có thể làm gián đoạn thương mại năng lượng toàn cầu.

Trong khi đó, một số tàu - đặc biệt là những tàu có liên hệ với Iran hoặc các nước như Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan - vẫn có thể đi qua, đôi khi được cho là phải trả phí lớn để đảm bảo an toàn. Điều này mở ra khả năng Iran đang tận dụng lợi thế này để kiểm soát và thậm chí thu lợi từ dòng chảy thương mại.

Căng thẳng leo thang

Tình hình tại eo biển Hormuz tiếp tục diễn biến phức tạp khi Iran bị cáo buộc đã tấn công ít nhất 19 tàu thuyền hoạt động gần khu vực này, bao gồm cả vùng Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman. Những hành động này không chỉ làm gia tăng căng thẳng khu vực mà còn đẩy thương mại năng lượng toàn cầu vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng.

Ngay cả khi hoạt động vận tải được nối lại hoàn toàn, hậu quả vẫn sẽ kéo dài. Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, gần 2.000 tàu hiện đang mắc kẹt bên trong Vịnh Ba Tư, tạo ra áp lực lớn lên chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong khi đó, chính quyền của ông Donald Trump cho biết đã đạt được một số tiến triển ngoại giao nhằm hạ nhiệt căng thẳng. Tuy nhiên, Iran phủ nhận việc đàm phán trực tiếp với Mỹ, dù thừa nhận có trao đổi thông điệp thông qua các bên trung gian.

Giới phân tích cho rằng việc Mỹ triển khai lực lượng quân sự mạnh mẽ có thể nhằm mục đích răn đe, buộc Iran phải cân nhắc lại các bước đi của mình. Tuy nhiên, nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, đặc biệt sau khi Mỹ tiến hành không kích các cơ sở quân sự trên đảo đảo Kharg - nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Thảo Nguyễn (theo CNN)