Nữ Phó Giáo sư người Êđê đầu tiên và khát vọng gìn giữ văn hóa Tây Nguyên

Từ buôn làng nghèo đến giảng đường đại học

Bà Tuyết Nhung Bkrông sinh ra trong một gia đình có 12 anh chị em tại buôn Mblơt (xã Ea Bông, huyện Krông Ana cũ), nay thuộc buôn Ea Kruế (xã Ea Na, tỉnh Đắk Lắk). Tuổi thơ của bà gắn liền với nương rẫy, với những buổi theo cha mẹ làm đồng và những tối học bài dưới ánh đèn dầu.

PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông nữ trí thức tiêu biểu của người Êđê - Ảnh: Bảo An

Gia đình bà Tuyết Nhung Bkrông sống chủ yếu nhờ lúa rẫy và cà phê. Khi còn nhỏ, bà sớm quen với việc cấy lúa, nhổ mạ, đào hố trồng cây, gùi nước, kiếm củi. Dù kinh tế eo hẹp, cha mẹ bà luôn nhắc nhở con cái phải đến trường đầy đủ. Chính sự kiên trì ấy đã hình thành trong bà niềm tin rằng con chữ có thể mở lối cho tương lai.

Sau khi trúng tuyển vào Khoa Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Đà Lạt, bà mang theo hành trang đặc biệt là vốn hiểu biết về đời sống, phong tục, tập quán của cộng đồng Êđê. Tốt nghiệp đại học, bà về nhận công tác tại Trường Đại học Tây Nguyên, vừa giảng dạy vừa tiếp tục học tập nâng cao trình độ.

Năm 2005, bà bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài “Văn hóa mẫu hệ qua sử thi Êđê”, nghiên cứu về cấu trúc mẫu hệ trong sử thi Êđê. Công trình này không chỉ có giá trị về mặt học thuật mà còn thể hiện góc nhìn từ bên trong cộng đồng, thay vì chỉ dựa trên quan sát của người ngoài. Đây cũng là bước ngoặt quan trọng trên con đường nghiên cứu của bà. Việc được công nhận học hàm Phó Giáo sư sau đó đã đánh dấu một cột mốc đáng nhớ, không chỉ đối với cá nhân bà mà còn với cộng đồng người Êđê.

Bền bỉ bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa

Trong nhiều năm công tác, lĩnh vực mà PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông dành nhiều tâm huyết là bảo tồn và phát triển ngôn ngữ các dân tộc thiểu số. Trước thực tế nhiều tiếng nói bản địa đứng trước nguy cơ mai một, bà cùng đồng nghiệp tham gia số hóa các bộ từ điển song ngữ như Việt - Jrai, Jrai - Việt; Việt - Stiêng, Stiêng - Việt; Việt - M’nông, M’nông - Việt; Việt - Chăm, Chăm - Việt.

PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông tham gia nhiều hoạt động nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên - Ảnh: Bảo An

Việc chuyển đổi những tài liệu này sang định dạng điện tử giúp mở rộng khả năng tiếp cận cho người học trong môi trường số, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Bên cạnh đó, bà tham gia biên soạn sách giáo khoa phương pháp giảng dạy tiếng Êđê, chủ biên giáo trình tiếng Jrai; phát triển các khóa học tiếng Êđê và tiếng Chăm trực tuyến; chủ biên giáo trình đại cương về văn hóa các dân tộc Tây Nguyên…

Nhiều nghiên cứu của bà được xuất bản thành sách, tập trung vào các khía cạnh như sử thi, ẩm thực, luật tục và đời sống đương đại của cộng đồng Tây Nguyên. Các ấn phẩm góp phần hệ thống hóa tri thức bản địa, đặt văn hóa Tây Nguyên vào những cuộc trao đổi học thuật rộng hơn thay vì chỉ dừng lại ở mô tả dân tộc học.

Một dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp của bà là cuốn sách gỗ “Thầy giáo Y Jút H’wing - người con ưu tú của Tây Nguyên”. Tác phẩm được thực hiện cùng nghệ nhân Võ Văn Hải, thể hiện bằng bốn ngôn ngữ: Việt, Êđê, Anh và Pháp. Cuốn sách được công nhận kỷ lục Việt Nam là quyển sách gỗ đầu tiên sử dụng bốn thứ tiếng.

Gắn nghiên cứu với sinh kế cộng đồng

Không dừng lại ở đó, PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông còn nỗ lực đưa tri thức trở lại phục vụ buôn làng. Theo bà, văn hóa nếu được nhận diện đúng và khai thác phù hợp có thể trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

Với PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông danh vị học thuật không phải điểm kết thúc, mà là đích đến để phục vụ cộng đồng - Ảnh: Bảo An

Tại nhiều địa phương, Tuyết Nhung Bkrông tổ chức các lớp tập huấn dành cho phụ nữ vùng sâu, vùng xa, giúp họ tiếp cận chủ trương, chính sách, nâng cao nhận thức về vai trò của mình trong gia đình và xã hội. Bà cho rằng thay đổi nhận thức là nền tảng để mở rộng cơ hội phát triển.

Một chương trình tiêu biểu của bà là hỗ trợ các nữ nghệ nhân làm gốm tại xã Yang Tao (nay là xã Liên Sơn Lắk), kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với tạo sinh kế. Bà cùng cộng sự cũng tham gia phục hồi bến nước Yang Tao, góp phần khôi phục không gian sinh hoạt cộng đồng gắn với ký ức văn hóa.

Trong lĩnh vực đào tạo, PGS.TS Tuyết Nhung Bkrông trực tiếp hướng dẫn nhiều học viên cao học và nghiên cứu sinh hoàn thành luận văn, luận án. Đồng thời, bà tham gia các lớp bồi dưỡng dành cho già làng, người có uy tín trong các chương trình mục tiêu quốc gia.

Văn Nguyên