Dấu ấn cải lương miền Nam trên đất Bắc

Từ ký ức đẹp

Nghệ thuật cải lương đã có mặt ở miền Bắc từ rất sớm. Theo nhiều tài liệu, một lực lượng quan trọng góp công giới thiệu cải lương trên đất Bắc là những sinh viên miền Nam học tại đây. Trong Hồi ký 50 năm mê hát, học giả Vương Hồng Sển viết: “Mấy lần bãi trường trở về Nam Kỳ, khi trở ra Hà Nội đều đem nghiệp cầm ca, bắt chước “thả cầm thơ” như đàn anh trong Nam và truyền bá điệu hát cải lương ra xứ ngàn năm văn vật”.

Chuyến lưu diễn miền Bắc với ý nghĩa giới thiệu một thương hiệu mới của cải lương miền Nam - đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ - Nguồn ảnh: Đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ

Cuối năm 1927, gánh cải lương quy mô đầu tiên ra Bắc là Nghĩa Hiệp B với những vở tuồng cảnh trí tả thực lộng lẫy, y trang rực rỡ, diễn xuất hấp dẫn, đánh võ thật đã “hớp hồn” người xem. Nối tiếp, hàng loạt cái tên danh tiếng - Phước Cương, Trần Đắc, Tân Thinh, Văn Hý Ban… - đều xem miền Bắc là điểm đến ưa thích. Người dân miền Bắc say mê đón nhận và thu nạp, nuôi dưỡng cải lương bên cạnh ca trù, chèo… hàng trăm năm tuổi của đất kinh kỳ.
Được thành lập năm 1956 trên cơ sở tách ra từ đoàn văn công Nam Bộ, tập hợp nhiều nghệ sĩ miền Nam tập kết ra Bắc, đoàn đã gìn giữ và đưa những làn điệu thiết tha của miền Nam đi khắp nơi, từ tiền tuyến đến hậu phương, đến cả vĩ tuyến 17.

Sau ngày đất nước thống nhất, sân khấu cải lương bước vào thời kỳ hoàng kim mới. Cải lương miền Nam lại ra Bắc, thậm chí miền Bắc còn là địa bàn hoạt động chủ lực của nhiều đoàn hát tầm trung trong giai đoạn bùng nổ các gánh hát cải lương. Theo danh ca Phương Bình (Huy chương Vàng giải Thanh Tâm 1967), khán giả miền Bắc đã nuôi dưỡng đoàn Hương Biển của ông gần 20 năm. Chừng đó thời gian rong ruổi trên đất Bắc, đặt chân đến những nơi xa xôi, hẻo lánh, tình cảm của khán giả là những kỷ niệm đẹp ông mang theo suốt cuộc đời.

Đến chặng đường mới

Sang thế kỷ XXI, sân khấu cải lương không còn như xưa. Hàng loạt đoàn hát rã gánh, các đơn vị trụ lại vật lộn với chính mình, những chuyến lưu diễn xa cũng dần thưa vắng.

Năm 2012, Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT) Kim Tử Long có quyết định táo bạo khi kết hợp với Công ty Nghệ thuật Việt (Hà Nội) đưa cải lương miền Nam tái ngộ khán giả miền Bắc sau 15 năm gián đoạn. Trong 10 năm, anh đã tổ chức 10 số “Ngôi sao phương Nam” quy tụ hầu hết nghệ sĩ danh tiếng của cải lương miền Nam tham gia.

Khán giả đến kín sân xem đoàn nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ biểu diễn tại miền Bắc - Ảnh: Đoàn nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ.

Năm 2019 còn ghi dấu cột mốc đáng nhớ của cải lương miền Nam trên đất Bắc khi NSƯT Kim Tử Long lần đầu tổ chức live show cá nhân tại Hà Nội. Đồng thời, đoàn nghệ thuật cải lương Long An đưa vở Cuộc đời của mẹ (Huy chương Vàng Liên hoan cải lương toàn quốc 2018) tái ngộ khán giả thủ đô sau 12 năm.

Đầu năm 2026, đoàn trở lại miền Bắc với diện mạo mới khi mang tên đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ - cái tên bắt nguồn từ dòng Vàm Cỏ gắn kết tỉnh Long An và Tây Ninh sau quá trình sáp nhập. Nghệ sĩ nhân dân Hồ Ngọc Trinh - Trưởng đoàn - cho biết, chuyến lưu diễn lần này mang nhiều ý nghĩa, thể hiện nỗ lực bền bỉ trong việc gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật cải lương phương Nam đến khán giả miền Bắc, đồng thời tự giới thiệu một thương hiệu nghệ thuật mới - đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ - gắn với vùng đất Tây Ninh mới.

Đạo diễn Nguyên Đạt - người nhiều lần đưa cải lương ra Bắc qua các cuộc thi, liên hoan - khẳng định, khán giả miền Bắc mê cải lương nhưng chinh phục họ không dễ. Họ không chỉ nghe ca cho “sướng tai” mà còn rất quan tâm đến chất lượng kịch bản. Vì thế, tình cảm nồng nhiệt của khán giả miền Bắc còn chứng nhận cho chất lượng tác phẩm.

Với tình hình sân khấu những năm qua, nỗ lực của đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ hay NSƯT Kim Tử Long trước đây rất đáng trân trọng. Sân khấu cải lương vẫn cần thêm sự kết nối giữa 2 miền Nam Bắc để thúc đẩy nhau cùng phát triển, tiếp tục gìn giữ và lan tỏa cải lương trong đời sống.

Ninh Lộc