Vòng tuần hoàn xanh từ những chiếc thùng ở góc vườn

Bãi rác thôn Phú Dư từng là núi rác bốc mùi hôi nồng nặc, nay chỉ còn lại rất ít rác do người dân đã tự phân loại và xử lý rác hữu cơ tại nguồn - ẢNH: Q.P.

Vòng tuần hoàn của rác

Thôn Phú Dư, xã Gia Bình từng có những bãi rác lộ thiên gây ô nhiễm môi trường nhưng nay chúng hoàn toàn biến mất. Những phụ nữ trong thôn đã góp phần thay đổi môi trường ở đây từ những chiếc thùng ở góc vườn nhà.

Trong thùng là hỗn hợp được tạo nên từ cám gạo, đường, men rượu, nước sạch, chuối chín rục và những hộp sữa chua đã quá hạn sử dụng. Sau khoảng 2 tuần ủ, dung dịch hỗn hợp ấy trở thành chế phẩm vi sinh bản địa (indigenous microorganisms, viết tắt là IMO) dùng để xử lý rác hữu cơ thành phân bón.

Nhiều năm qua, Gia Bình là điểm sáng của tỉnh Bắc Ninh trong việc phân loại, xử lý rác thải tại nguồn. Mỗi ngày, toàn xã phát sinh khoảng 40 tấn rác sinh hoạt, trong đó có gần 15 tấn là rác hữu cơ.

Để giảm áp lực cho khâu thu gom, xử lý tập trung, Hội LHPN xã đã duy trì và nhân rộng nhiều mô hình bảo vệ môi trường, nổi bật là mô hình sản xuất IMO xử lý rác hữu cơ tại nguồn, do Chi hội Phụ nữ thôn Phú Dư khởi xướng.

Mỗi tháng 2 lần, chị em trong chi hội lại tập trung sản xuất chế phẩm vi sinh. Chỉ với khoảng 100.000 đồng tiền nguyên liệu cho mỗi lần sản xuất, chi hội tạo ra khoảng 50 lít chế phẩm vi sinh, phát cho hội viên và người dân trong thôn pha loãng, ủ rác hữu cơ thay vì đưa ra điểm tập kết.

Việc xử lý rác bằng IMO không chỉ được áp dụng ở hộ dân mà còn ở các điểm tập kết rác. Trước khi vận chuyển đến nhà máy xử lý tập trung, rác được phun chế phẩm vi sinh nhằm giảm mùi hôi và thúc đẩy quá trình phân hủy. Nhờ đó, các điểm tập kết rác giảm đáng kể ruồi muỗi và mùi hôi. Hiện có khoảng 70% số hộ dân ở xã Gia Bình tự phân loại và xử lý rác tại nguồn bằng IMO.

Từ những phụ phẩm hữu cơ vốn từng bị xem là rác thải, nhiều gia đình đã tạo ra nguồn phân bón cho cây trồng, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị nông sản. Gia đình anh chị Nguyễn Thị Lợi - Bùi Xuân Quế ứng dụng IMO vào sản xuất rau màu trong nhà màng, mỗi năm đạt doanh thu khoảng 1,6 tỉ đồng, lợi nhuận gần 400 triệu đồng.

Chị Lợi cho hay, việc ứng dụng công nghệ sinh học IMO không chỉ giúp cải thiện chất lượng cây trồng mà còn giảm khoảng 30 - 40% chi phí phân bón so với trước.

Bà Nguyễn Thị Luyến - Chủ tịch Hội LHPN xã Gia Bình - nhận xét, người dân nhìn thấy hiệu quả của việc phân loại và xử lý rác tại nguồn bằng chế phẩm vi sinh tự làm nên mới áp dụng, duy trì và nhân rộng. Đó là chi phí bỏ ra không đáng kể, tạo được nguồn phân hữu cơ, làm lợi cho môi trường sống. Cách làm này tạo ra vòng tuần hoàn: dùng trái chín tạo dung dịch vi sinh, dùng vi sinh ủ rác thành phân bón, dùng phân bón nuôi dưỡng cây.

Chị Nguyễn Thị Ngọc chuẩn bị làm men vi sinh từ những nguyên liệu quen thuộc, rẻ tiền - ẢNH: Q.P.

Mang men vi sinh đến từng nhà

Nhắc đến hành trình đưa men vi sinh IMO đến từng gia đình ở Gia Bình, không thể không nhắc đến chị Nguyễn Thị Ngọc - Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Phú Dư. Năm 2019, ô nhiễm môi trường do các đống rác tự phát gây ra đã gây bức xúc cho cư dân ở nhiều địa phương trong huyện Gia Bình (trước đây).

Hội LHPN huyện đã tổ chức tập huấn về các giải pháp bảo vệ môi trường. Dự khóa tập huấn, lần đầu tiên, chị Ngọc biết đến cách xử lý rác bằng vi sinh bản địa. Điều khiến chị chú ý là chế phẩm này có thể được tạo ra từ những nguyên liệu rất gần gũi trong mỗi gia đình. Trở về nhà, chị bắt đầu thử nghiệm: nghiền nhỏ trái chuối chín rục trộn cùng cám gạo, đường, men rượu và sữa chua, ủ trong những chiếc thùng đậy kín nắp.

Gần nửa tháng sau, khi mở nắp, mùi thơm dịu đặc trưng của men lên tự nhiên tòa ra. Chị biết mình đã thành công và thử nghiệm ngay với chính lượng rác hữu cơ của gia đình. Chị gom rau củ hỏng, thức ăn thừa, lá cây sau vườn để ủ. Chỉ sau một thời gian ngắn, đống rác từng phải mang đi đổ đã thành nguồn phân bón hữu cơ cho vườn rau.

Điều thuyết phục chị hơn cả là kết quả nhìn thấy được bằng mắt thường: rau xanh tốt hơn, đất tơi hơn, lượng rác phải mang ra điểm tập kết giảm đi đáng kể. Từ trải nghiệm của mình, chị tin rằng đây là việc có thể làm được ở mọi gia đình nông thôn.

Thế là, sau 15 năm gắn bó với công tác hội, chị trở thành người đi hướng dẫn bà con cách làm vi sinh để xử lý rác hữu cơ, khử mùi chuồng trại, cải tạo ao hồ nuôi thủy sản hoặc tạo nguồn phân bón hữu cơ cho cây trồng. Nhưng, để thuyết phục hội viên áp dụng không phải là chuyện dễ dàng.

Những ngày đầu, không ít người tỏ ra nghi ngại khi nghe chị vận động phân loại rác. Nhà nào muốn học, chị đến tận nơi hướng dẫn. Nhà nào chưa hiểu, chị kiên nhẫn giải thích. Những buổi sinh hoạt chi hội phụ nữ không chỉ là nơi nói về công tác hội mà còn trở thành lớp học nhỏ về môi trường. Từ vài hộ ban đầu, cách tự tạo IMO và ủ rác nhanh chóng thu hút 60 hộ hội viên phụ nữ tham gia. Điều thuyết phục người dân không phải những lời vận động mà chính là sự thay đổi mà họ nhìn thấy mỗi ngày.

Nhiều người vẫn nhớ có một thời, các điểm tập kết rác thường xuyên quá tải, những đống rác chất cao bốc mùi hôi trong ngày nắng nóng, ruồi muỗi dày đặc. Do vậy, khi những hội viên đầu tiên của chi hội phụ nữ áp dụng IMO giúp rác giảm đi rõ rệt, người dân bắt đầu tin và làm theo, rồi lan từ nhà này sang nhà khác, từ chi hội này sang chi hội khác, dần lan rộng ra nhiều địa phương trong huyện.

Chỉ trong thời gian ngắn, huyện Gia Bình trở thành địa phương đi đầu của tỉnh trong việc phân loại và xử lý rác hữu cơ bằng vi sinh bản địa. Sau 2 năm ứng dụng IMO, kinh phí thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt của huyện Gia Bình giảm từ hơn 9,2 tỉ đồng năm 2019 xuống còn gần 3,5 tỉ đồng năm 2021.

Từ hiệu quả đó, các đoàn cán bộ hội phụ nữ, cán bộ môi trường, trưởng thôn từ nhiều xã trong và ngoài tỉnh đã tìm đến học hỏi cách người dân làm men vi sinh, phân loại rác và biến rác hữu cơ thành phân bón. Đến nay, việc phân loại rác và xử lý rác sinh hoạt thành phân bón đã trở thành thói quen của hầu hết các hộ dân ở nhiều xã trong tỉnh. Những bãi rác từng là nỗi ám ảnh của người dân dần thu nhỏ lại, nhường chỗ cho những khoảng không gian xanh, sạch.

Minh Tuệ