Không bỏ quên việc bảo tồn bản sắc cộng đồng

Tuy nhiên, việc này cũng kéo theo những chuyển biến sâu rộng về hạ tầng đô thị, cơ cấu kinh tế, cấu trúc xã hội và đời sống văn hóa của cộng đồng dân cư. Vì vậy, quá trình chuyển đổi cần được tính toán kỹ lưỡng để hài hòa giữa mục tiêu phát triển và yêu cầu giữ gìn các giá trị văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Khu vực ngoại thành TPHCM vẫn mang đặc trưng của một không gian văn hóa chuyển tiếp, đan xen giữa văn hóa làng xã Nam Bộ truyền thống với lối sống hiện đại của cư dân đô thị. Đó là những cộng đồng vẫn duy trì sự gắn bó thông qua đình làng, quan hệ họ hàng, láng giềng và tinh thần tương trợ lẫn nhau.

Trong khi đó, các yếu tố của đời sống đô thị hiện đại cũng ngày càng hiện diện rõ nét. Do đó, chính quyền thành phố cần chủ động tạo ra các không gian và cơ chế để duy trì sự kết nối giữa người dân với nhau.

Bên cạnh việc đầu tư hạ tầng giao thông, thoát nước và các công trình công cộng, các địa phương cần quan tâm phát triển hệ thống thiết chế văn hóa cộng đồng hiện đại như công viên, khu thể thao, không gian sinh hoạt chung, chợ dân sinh, đồng thời bảo tồn các thiết chế truyền thống như đình làng, miếu, nhà văn hóa. Đây không chỉ là nơi phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn là không gian gặp gỡ, giao lưu, góp phần duy trì sự gắn kết cộng đồng trong bối cảnh đô thị hóa.

Quá trình đô thị hóa nhanh chắc chắn tiềm ẩn nguy cơ mai một bản sắc địa phương nếu chỉ tập trung phát triển hạ tầng mà xem nhẹ yếu tố văn hóa. Tuy nhiên, hạ tầng hiện đại và bản sắc địa phương không phải 2 yếu tố đối lập. Hạ tầng hiện đại giúp nâng cao đời sống vật chất, còn bản sắc văn hóa là nền tảng tạo nên sự gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng tình yêu quê hương và niềm tự hào của người dân đối với nơi mình sinh sống.

Đối với chủ trương sắp xếp lại khu phố, ấp, nếu chính quyền địa phương tiếp tục kế thừa và phát huy hiệu quả các chính sách quản lý văn hóa ở cơ sở thì việc giảm số lượng khu phố, ấp sẽ không ảnh hưởng lớn đến đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý đến tên gọi các khu phố, ấp sau sắp xếp bởi chúng không chỉ phục vụ công tác quản lý mà còn chứa đựng những lớp trầm tích văn hóa, lịch sử và ký ức cộng đồng, chẳng hạn gắn với đặc điểm địa hình, sản vật địa phương, làng nghề truyền thống, danh nhân hoặc các sự kiện lịch sử quan trọng.

Để vừa phát triển đô thị vừa bảo tồn văn hóa cộng đồng, cần tạo điều kiện để người dân - đặc biệt là thế hệ trẻ - tham gia sâu hơn vào các hoạt động văn hóa truyền thống. Những lễ hội dân gian, hoạt động cộng đồng hay chương trình tái hiện lịch sử địa phương cần được duy trì và đổi mới theo hướng hấp dẫn hơn, qua đó giúp người trẻ hiểu, gắn bó và tự hào về nơi mình sinh sống.

Song song đó, chính quyền thành phố cần tiếp tục đầu tư các thiết chế văn hóa hiện đại như công viên, sân chơi trẻ em, không gian sinh hoạt cộng đồng, khu luyện tập cho người cao tuổi; khuyến khích khu vực tư nhân tham gia phát triển các sản phẩm, dịch vụ văn hóa.

Khi hạ tầng đô thị hiện đại được phát triển đồng bộ với việc bảo tồn văn hóa truyền thống, quá trình chuyển từ xã thành phường, sáp nhập khu phố, ấp sẽ không chỉ tạo nên những đô thị văn minh, hiện đại mà còn giữ được bản sắc riêng và sự gắn kết cộng đồng - những yếu tố làm nên sức sống bền vững của TPHCM.

Tiến sĩ NGUYỄN THANH PHONG - giảng viên Khoa Văn hóa học, Trường dại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM)