Văn học không thể đứng yên chờ được đọc

Chính sách tiếp sức cho người cầm bút

Khi tiểu thuyết Trùng khơi nghe sóng được trao giải thưởng Hội Nhà văn TPHCM năm 2025, bạn văn mới được biết về hành trình xuất bản khó khăn của tác phẩm. Khai thác đề tài giàn khoan - lĩnh vực trước giờ hiếm được đề cập trong văn học - tác phẩm bị nhiều nhà xuất bản từ chối vì “kén bạn đọc”.

Nhà văn Trương Anh Quốc đã bỏ tiền túi in tác phẩm tâm huyết của mình và giới thiệu trên trang cá nhân. Anh cũng là cây bút tên tuổi nên sự trở lại văn đàn với Trùng khơi nghe sóng ít nhiều nhận được quan tâm của truyền thông. “May mắn là tác phẩm có giải thưởng, số tiền thưởng có thể bù vào khoản in sách” - nhà văn Trương Anh Quốc tâm tình.

Sau những giải thưởng, tác phẩm rất cần được đầu tư quảng bá

Phải bỏ tiền túi in sách rồi tự tìm đường phát hành là câu chuyện chung của không ít người cầm bút hiện nay. Nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn - từng có tác phẩm in với số lượng hàng chục ngàn bản vào thập niên 1990 - thời điểm này cũng phải tự thân vận động. 2 tác phẩm vừa ra mắt - Kẻ khôn hơn vua (tiểu thuyết) và Chua ngọt đời văn (ghi chép chuyện nghề) - đều do ông bỏ tiền in.

Trường ca Hoa của nước (sách song ngữ, nằm trong danh sách đề cử Tác phẩm văn học - nghệ thuật xuất sắc của giải Mai vàng năm nay) cũng do nhà văn Trầm Hương bỏ tiền túi để in… Việc thu hồi vốn và tự phát hành không hề dễ dàng.

Nội dung nghị định về chính sách phát triển văn học có nêu nhiều phương thức hỗ trợ người cầm bút: tổ chức trại viết, trại sáng tác, các cuộc thi viết, giải thưởng văn học… Đây đều là những việc đã được các tổ chức, hội nghề nghiệp thực hiện thường niên. Riêng nội dung “giới thiệu, quảng bá, phổ biến văn học trong nước và ngoài nước” đặc biệt đáng quan tâm, được kỳ vọng sẽ trở thành bước đệm giúp lan tỏa các tác phẩm văn học có giá trị.

Mỗi năm, có rất nhiều giải thưởng tôn vinh văn học. Sau những buổi lễ trao giải, tác phẩm lại trở về trạng thái “im hơi lặng tiếng”. Nhiều tác phẩm được hỗ trợ xuất bản từ các trại sáng tác nhưng lại được in theo dạng “sách không bán”. Như thế, dù được hỗ trợ đến đâu, giải thưởng cao thế nào, tác phẩm vẫn chỉ luẩn quẩn trong khuôn khổ hẹp.

Trao đời sống cho tác phẩm

Trong câu chuyện lan tỏa tác phẩm, không thiếu bài học “về trường” của các nhà văn. Hàng thập niên trước, Nhà xuất Trẻ đã rất tích cực quảng bá tác phẩm viết cho tuổi học trò của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, đồng thời mời ông đến giao lưu tại các trường học. Đến nay, hình thức này đã trở nên phổ biến với sự xuất hiện của nhiều tác giả, nhà văn trong vai trò diễn giả tại trường học và không gian văn hóa đọc.

Ngoài ra, các tác giả, nhà làm sách tiếp tục đầu tư quảng bá trên nền tảng mạng xã hội. Thành công của cây bút trẻ Anh Khang là một ví dụ. Phương Nam Books từng đầu tư kinh phí đẩy mạnh truyền thông trên mạng xã hội, giúp những tập tản văn viết cho người trẻ của Anh Khang đến đúng đối tượng, trở thành sách bán chạy.

Nếu trước đây, người cầm bút luôn tin “hữu xạ tự nhiên hương” thì ở thời điểm này, tác giả và người làm sách đều cần tự thân vận động, cùng góp phần đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng.

Sbooks là một trong những đơn vị làm sách tiên phong mở lối cho văn chương bước lên nền tảng số với cuộc thi viết tiểu thuyết Văn học số (diễn ra từ nay đến tháng 6/2026). Các tác phẩm chất lượng đều được đăng tải và làm sách nói miễn phí. Nhà văn Nguyễn Đình Tú - Phó ban giám khảo - nhìn nhận, cuộc thi cho thấy những vấn đề mới của xuất bản: hình thức phát hành, cách tiếp cận của độc giả, kiểu thu nhập mới đối với nhà văn...

Với các giải thưởng văn chương, việc tạo fanpage để đăng tải tác phẩm nổi bật, giới thiệu tác phẩm được đề cử hiếm khi được thực hiện. Sự khuyết hụt đó vô tình làm mất cơ hội quảng bá, tương tác và sự chú ý của số đông. Những ngày cuối năm 2025, nhiều giải thưởng đã được công bố. Song song với tin mừng dành cho tác phẩm có giá trị, có không ít thắc mắc: không biết tác phẩm được phát hành ở đâu, thậm chí không biết đến sự tồn tại của tác phẩm ấy.

Một tác phẩm dù được hỗ trợ hay vinh danh đến đâu, nếu không tìm được đường đến bạn đọc thì vẫn lặng lẽ chìm khuất. Vì thế, đầu tư quảng bá luôn rất cần thiết để văn học lan tỏa trong nước và có cơ hội bước ra thế giới.

Lục Diệp