Nỗ lực hồi sinh lúa ma Đồng Tháp Mười

Lúa ma đã trở lại

Trời dần về chiều, tại khu du lịch Tràm Chim, hướng dẫn viên vẫn đang nhiệt tình đưa du khách tham quan một vòng vườn quốc gia. Họ tìm đến đây vì nghe tin nơi này đang phục hồi lúa ma - loài lúa hoang dã đặc hữu có sức sống bền bỉ, chịu đựng được điều kiện khắc nghiệt và đóng vai trò là nguồn gen quý giá để lai tạo những giống lúa mới.

Chiếc ghe nhỏ chầm chậm di chuyển vào phân khu A1. Dưới kênh, nhiều loài cá nhảy lên tung tóe. Trên trời, những loài chim như giang sen, cà kheo, rồng rộc… bay lượn quanh những vạt rừng tràm tạo nên bức tranh miền quê thanh bình, yên ả. Anh hướng dẫn viên chỉ tay về khu vực có bãi năng kim rộng khoảng 100ha đang vươn lên xanh mướt - nguồn thức ăn khoái khẩu của sếu đầu đỏ. Đây là kết quả bước đầu sau thời gian kiên trì khôi phục hệ sinh thái tự nhiên, tạo nguồn thức ăn để hy vọng sếu đầu đỏ quay trở về vườn quốc gia. Gần đó, những vạt tràm bị cháy vào giữa năm 2024, nay đã hồi sinh, vươn cao khoảng 2 - 3m. Ấn tượng nhất là cánh đồng lúa ma đốm vàng nhấp nhô giữa vùng nước lũ mênh mông - một tín hiệu cho thấy cây lúa ma đã trở lại vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười.

Đập lúa trời - ẢNH: Thanh Phong

Tiến sĩ Dương Văn Ni - nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hòa An (Đại học Cần Thơ) - cho biết, lúa ma là loài thực vật quý hiếm, chỉ tồn tại ở một vài nơi trên thế giới. Đặc điểm nổi trội của lúa ma là khả năng thích nghi với vùng đất ngập nước sâu vài mét mà vẫn vươn lên làm đòng, trổ bông. Đến mùa nước nổi, lúa ma chín, hương lúa thoang thoảng trên mặt nước làm ai cũng xao xuyến, bồi hồi.

Vào những ngày nắng, hạt lúa rụng cắm xuống đất và ẩn mình suốt mùa nước lũ. Khi nước rút, mùa khô kéo dài cho đến khi mưa xuống, hạt lúa ấy nảy mầm, sinh sôi giữa bạt ngàn cỏ dại. Đợi mùa lũ tới, bao nhiêu cỏ cây bị hụt ngọn, chết dần vì nước dâng cao, riêng chỉ có cây lúa ma vươn lên khỏi mặt nước. Cứ thế, lúa ma tiếp tục làm đòng, trổ bông và chín; rồi lại rụng để tiếp nối sự sống cho vùng Ðồng Tháp Mười.

Một góc vườn quốc gia Tràm Chim

Cũng theo tiến sĩ Dương Văn Ni, lúa ma sở hữu nguồn gen vô cùng quý giá. Ðây chính là nền tảng quan trọng để nghiên cứu lai tạo giống lúa có khả năng chịu ngập, chịu hạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang đe dọa vựa lúa miền Tây.

Hướng tới mô hình sinh thái bền vững

Vườn quốc gia Tràm Chim rộng khoảng 7.588ha, được công nhận là khu Ramsar thế giới thứ 2000 và là khu bảo tồn đất ngập nước độc đáo. Một thời gian dài, vườn quốc gia Tràm Chim đối mặt với hàng loạt khó khăn như nạn cháy rừng, săn bắt trái phép, cây mai dương tấn công… Việc “trữ nước ngập” để phòng chống cháy rừng vô tình làm hệ sinh thái đảo lộn. Nhiều bãi năng kim bị thu hẹp khiến sếu đầu đỏ rời bỏ vườn quốc gia vì không còn thức ăn. Lúa ma cũng vì vậy mà không thể phát triển, dần dần biến mất.

Sếu đầu đỏ ở vườn quốc gia Tràm Chim - Ảnh do vườn quốc gia Tràm Chim cung cấp

Vì vậy, tỉnh Đồng Tháp đã phối hợp với các bộ ngành trung ương, các tổ chức quốc tế… tìm giải pháp phục hồi đa dạng sinh học và phát triển bền vững vườn quốc gia Tràm Chim. Đầu tháng 11/2023, UBND tỉnh Đồng Tháp phê duyệt đề án “Bảo tồn và phát triển sếu đầu đỏ tại vườn quốc gia Tràm Chim giai đoạn 2022-2032”, với tổng kinh phí hơn 184 tỉ đồng, gồm nhiều hoạt động như tiếp nhận, nuôi dưỡng, nghiên cứu sinh sản và tái thả sếu đầu đỏ; cải tạo, phục hồi hệ sinh thái và sinh cảnh sống; xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái bền vững; phục hồi cánh đồng lúa ma và năng kim… Mục tiêu phấn đấu trong 10 năm (2022-2032), nuôi thả 100 cá thể sếu với tối thiểu 50 cá thể sống sót. Tháng 4/2025, tỉnh Đồng Tháp đã tiếp nhận 6 cá thể sếu từ Thái Lan đưa về nuôi theo đề án.

Ông Nguyễn Văn Lâm - Giám đốc vườn quốc gia Tràm Chim - cho biết, vài năm nay vườn triển khai đồng bộ nhiều giải pháp về điều tiết thủy văn hợp lý, loại bỏ các loài thực vật cạnh tranh và ứng dụng kỹ thuật thúc đẩy bãi năng kim phát triển. Song song đó, các quần thể hoa hoàng đầu ấn, lúa ma, cùng nhiều loài thực vật đặc trưng của vùng đất ngập nước đã dần phục hồi, phát triển tốt.

Mới đây, tại hội nghị đánh giá sau 2 năm triển khai đề án, ông Huỳnh Minh Tuấn - Phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp - nhìn nhận, đề án bước đầu đạt được nhiều kết quả tích cực nhờ sự đồng thuận của nhiều tổ chức quốc tế, nhà khoa học, ngành chức năng, cộng đồng… Chính quyền các xã và hàng chục ngàn hộ dân xung quanh vườn quốc gia Tràm Chim cũng rất ủng hộ đề án.

Tới đây, cùng với việc tiếp tục thực hiện đề án, tỉnh Đồng Tháp đang tạo điều kiện để người dân phát triển mô hình trồng lúa sinh thái và du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn đàn sếu. Đây được xem là hướng đi bền vững với sự tham gia tích cực từ cộng đồng.

Huỳnh Lợi