Người đưa nghề thủ công Việt vào chuỗi thời trang thế giới

3 đời giữ lửa nghề chế tác sừng trâu

Trong ký ức của Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Phạm Xuân Cường, ngôi nhà của gia đình ở Hà Đông lúc nào cũng vang tiếng cưa, mài, giũa của những người thợ thủ công để biến sừng trâu, sừng bò thô mộc thành những chiếc lược, chiếc bình hay lọ hoa... Nếu không được tận dụng làm đồ thủ công mỹ nghệ, những chiếc sừng ấy là hàng phế thải, thường bị nghiền nhỏ để làm phân bón.

Nghệ nhân Phạm Xuân Cường trong lễ trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2025

Ông Cường không rõ nghề của gia đình bắt đầu từ khi nào. Chỉ biết rằng ông nội truyền nghề cho cha ông. Khi lập gia đình, mẹ ông cũng học và theo nghề của chồng. Đến lượt 3 anh em trong nhà lại được cha mẹ cầm tay chỉ việc, nối tiếp nghề truyền thống.

Sau khi tốt nghiệp THPT, ông từng thử học nhiều ngành khác như mỹ thuật, hội họa. Thế nhưng cuối cùng, ông vẫn quay trở lại với nghề truyền thống của gia đình. 3 anh em đều được cha mẹ truyền nghề. Riêng Phạm Xuân Cường được cha khuyên nên tìm hướng đi khác. “Ngày đó, thị trường sản phẩm từ sừng rất nhỏ. Nếu cả 3 anh em cùng làm thì dễ cạnh tranh với nhau” - ông nói.

Quãng thời gian học thêm về mỹ thuật và hội họa đã giúp ông tìm ra hướng đi mới. Ông bắt đầu thử nghiệm với vỏ trai, vỏ sò - những chất liệu có thể kết hợp với sừng để tạo nên sản phẩm độc đáo. Ban đầu, phần vỏ trai, vỏ sò được ông sử dụng để khảm vào những chiếc lược, bình hoa, ống cắm bút… làm bằng sừng.

Trong quá trình chế tác, ông tự hỏi sao những vật liệu đẹp như vỏ trai, vỏ sò hay sừng chỉ dừng ở những món đồ trang trí mà không thể trở thành những vật dụng gần gũi hơn trong đời sống. Ông cho rằng sản phẩm thủ công mỹ nghệ muốn tồn tại lâu dài phải gắn với sinh hoạt hằng ngày, tiện dụng mà vẫn mang dấu ấn thủ công.

“Phụ kiện thời trang, tại sao không?” - nghĩ là làm, ông bắt đầu thử chế tác những món phụ kiện đầu tiên như hoa tai, vòng tay, nhẫn… Hơn 20 năm trước, những sản phẩm này được bày bán tại các cửa hàng lưu niệm trên phố Hàng Gai, Hàng Khay… (Hà Nội). Nhiều du khách nước ngoài mua về làm quà lưu niệm. Người này giới thiệu cho người kia, nhờ vậy, những món phụ kiện thủ công của gia đình ông dần được nhiều người biết đến.

Từ xưởng nhỏ Hà Đông đến chuỗi thời trang quốc tế

Bước ngoặt đầu tiên là khi một số thương hiệu thời trang nước ngoài bắt đầu tìm đến xưởng để đặt hàng. Ông dần thích nghi với cách làm việc chuyên nghiệp hơn, hiểu rõ những tiêu chuẩn khắt khe của sản phẩm thời trang quốc tế và tích lũy thêm kinh nghiệm để nâng tầm nghề thủ công.

Một số sản phẩm từ vỏ trai, vỏ sò của Mỹ nghệ Xuân Cường

Để đáp ứng các yêu cầu khắt khe về kỹ thuật, chất lượng và độ hoàn thiện, xưởng sản xuất của gia đình ông cũng phải thay đổi cách làm. Một số công đoạn được đưa máy móc vào để tăng năng suất nhưng những phần quan trọng nhất của sản phẩm vẫn do người thợ thực hiện bằng tay. Nhờ vậy, sản phẩm vừa giữ được sự tinh xảo của nghề thủ công truyền thống, vừa đạt độ chính xác và đồng đều để xuất khẩu sang những thị trường khó tính như Nhật Bản hay châu Âu.

Giấc mơ thương hiệu thủ công Việt

Là một trong những nghệ nhân thủ công truyền thống tiêu biểu của Hà Nội, NNƯT Phạm Xuân Cường có nhiều cơ hội tham gia các chuyến tham quan, học hỏi và trao đổi kinh nghiệm với nghệ nhân, làng nghề ở nhiều quốc gia. Mỗi chuyến đi đều mang lại những trải nghiệm quý giá, giúp ông mở rộng tầm nhìn, tích lũy kinh nghiệm để phát triển nghề truyền thống của gia đình.
Trong một lần đi nước ngoài, ông bất ngờ khi thấy sản phẩm do xưởng mình chế tác bày bán trong một cửa hàng thời trang nổi tiếng với giá cao gấp hơn 100 lần so với giá xuất xưởng. Cũng trong những chuyến đi ấy, ông nhận thấy nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ của các nước được trưng bày trang trọng trong các cửa hàng chuyên biệt ở sân bay, có những món hơn 1.000 USD.

Sau nhiều năm gia công cho các thương hiệu quốc tế, ông luôn trăn trở: “Không ít người Việt vẫn sẵn sàng mua những sản phẩm thủ công mang thương hiệu nước ngoài với giá rất cao mà không biết chúng được tạo ra từ chính bàn tay của thợ thủ công Việt Nam”.

NNƯT Phạn Xuân Cường tại gian hàng giới thiệu sản phẩm ở nhà ga T2 sân bay Nội Bài

Từ suy nghĩ ấy, trong ông dần hình thành khát vọng xây dựng một thương hiệu thủ công mỹ nghệ “made in Vietnam” với chất lượng và tiêu chuẩn quốc tế. Ước mơ đó đã được ông ấp ủ suốt hơn 2 thập niên.

Ngoài việc thực hiện các đơn hàng cho đối tác, ông không ngừng tìm hiểu thêm về thiết kế và xu hướng thời trang. Từ chỗ chỉ sản xuất theo yêu cầu, ông bắt đầu chủ động sáng tạo mẫu mã mới để giới thiệu với các đối tác, từng bước chuyển từ gia công sang bán sản phẩm do mình thiết kế. Song song đó, ông cũng chú ý tích lũy nguồn nguyên liệu bởi ông biết vật liệu tự nhiên sẽ ngày càng khan hiếm, nếu không chuẩn bị từ sớm thì sau này sẽ rất khó duy trì nghề.

Hiện ông bắt đầu giảm việc gia công cho các thương hiệu lớn để tập trung xây dựng thương hiệu riêng.

Con gái ông - thế hệ thứ tư của gia đình - đã tham gia vào việc phát triển thị trường, truyền thông và bán hàng trực tuyến. Một số thương hiệu thời trang cao cấp trong nước đặt mua hàng trăm bộ nút áo từ vỏ trai cùng các tag gắn logo thương hiệu. Nhiều doanh nghiệp cũng tìm đến để đặt những bộ quà tặng dành cho đối tác trong các dịp đặc biệt.

Không chỉ bán sỉ cho các đối tác trong nước, Mỹ nghệ Xuân Cường đang dần trở thành thương hiệu quen thuộc với người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ yêu thích sản phẩm thủ công. Bên cạnh kênh thương mại điện tử, ngày càng nhiều bạn trẻ tìm đến xưởng của ông để chọn mua, đặt thiết kế riêng hoặc tìm những phụ kiện mang dấu ấn cá nhân.
Mỗi ngày trôi qua là một ngày ông miệt mài theo đuổi mục tiêu đã chọn. Hành trình ấy đáng để theo đuổi bởi với ông, mỗi món phụ kiện nhỏ bé còn là cách để nghề thủ công truyền thống Việt Nam bước ra thế giới.

Thanh Tùng