Khủng hoảng nhân đạo lan rộng ở Iran

Hiệp hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran cho biết hơn 80.000 địa điểm dân sự đã bị tấn công ở nước này kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Ảnh: Getty Images

Những ngày đầu của cuộc chiến

Chiến dịch quân sự bắt đầu từ cuối tháng 2 và nhanh chóng gây ra thương vong lớn. Trong ngày đầu tiên, một cuộc tấn công bằng tên lửa đã đánh trúng một trường học, khiến ít nhất 175 người thiệt mạng, phần lớn là trẻ em. Các nguồn điều tra từ phía Mỹ cho rằng lực lượng Mỹ có thể đã chịu trách nhiệm cho vụ việc này.

Cùng ngày, một cuộc không kích khác nhằm vào một nhà thi đấu thể thao ở thành phố Lamerd khiến 20 người thiệt mạng, trong đó có nhiều thiếu nữ đang chơi bóng chuyền. Chỉ một ngày sau, Bệnh viện Gandhi tại thủ đô Tehran cũng bị hư hại nặng nề. Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới - Tedros Adhanom Ghebreyesus - đã gọi đây là một sự việc “cực kỳ đáng lo ngại”.

Không chỉ con người, các di sản văn hóa cũng chịu thiệt hại. Cung điện Golestan và khu chợ cổ Grand Bazaar - những địa điểm được UNESCO công nhận - đã bị hư hại trong các đợt oanh tạc. Theo luật pháp quốc tế, các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu dân sự là bất hợp pháp, tuy nhiên phía Mỹ và Israel cho rằng thiệt hại này là “ngoài ý muốn” khi tấn công các mục tiêu quân sự lân cận.

Trong vòng 48 giờ đầu tiên, khoảng 100.000 người đã phải rời bỏ Tehran để tìm nơi trú ẩn an toàn.

Tác động môi trường và di sản

Sang tuần thứ hai, hậu quả môi trường bắt đầu trở nên rõ rệt. Người dân Tehran ghi nhận hiện tượng “mưa đen” — mưa bị ô nhiễm bởi các chất độc hại — sau các cuộc không kích vào kho nhiên liệu gần thủ đô. Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo rằng ô nhiễm từ các cơ sở dầu mỏ bị phá hủy có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là với trẻ em và người già.

Một cuộc tấn công vào trường Shajareh Tayyebeh trong chiến dịch ném bom Mỹ - Israel đã giết chết tới 175 người trong ngày đầu tiên của cuộc chiến. Ảnh: Getty Images

Tại thành phố Isfahan, nhiều công trình kiến trúc Hồi giáo lịch sử cũng bị hư hại, bao gồm Cung điện Ali Qapu, Chehel Sotoun và Nhà thờ Hồi giáo Jameh. Những công trình này đều có giá trị văn hóa đặc biệt và được bảo vệ theo các công ước quốc tế.

Theo Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran, chỉ trong hai tuần đầu, hơn 40.000 công trình dân sự đã bị hư hại, bao gồm khoảng 10.000 ngôi nhà. Tổ chức này cũng nhận được hàng chục nghìn cuộc gọi cầu cứu liên quan đến hỗ trợ tâm lý và sức khỏe.

Người dân bất ổn và sợ hãi

Đến giữa tháng 3, Liên Hợp Quốc cảnh báo tình hình nhân đạo tại Iran đang xấu đi nhanh chóng. Cao ủy Nhân quyền Volker Türk cho biết người dân trong khu vực đang phải sống trong “khó khăn, bất ổn và sợ hãi”, đặc biệt trong dịp lễ Eid.

Các cuộc không kích đã làm gián đoạn nguồn cung điện, nhiên liệu, thuốc men và sữa trẻ em. Khoảng 500 trường học cùng nhiều bệnh viện, khu dân cư, tòa án và cơ sở năng lượng đã bị tấn công.

Đám cháy bùng phát tại kho dầu Shahran sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel ở Tehran, bao trùm thành phố trong khói đen. Ảnh: Getty Images

Trong khi đó, tình hình tại Iran cũng trở nên căng thẳng hơn khi chính quyền tăng cường kiểm soát, hạn chế internet và trấn áp các tiếng nói chỉ trích. Lạm phát tăng vọt - được cho là cao nhất kể từ Thế chiến thứ hai - khiến nhiều người dân không còn khả năng tiếp cận các nhu yếu phẩm cơ bản. Chính phủ Iran đã phải tăng lương tối thiểu 60% nhằm giảm áp lực kinh tế.

Tính đến ngày 21/3, truyền thông nhà nước Iran cho biết số người thiệt mạng đã vượt quá 1.500.

Căng thẳng leo thang và nguy cơ toàn cầu

Ngày 22/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo sẽ phá hủy cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran nếu nước này không mở lại eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu.

Iran - vốn đang rơi vào khủng hoảng sau vụ ám sát lãnh tụ tối cao Ali Khamenei - đã hạn chế lưu thông qua eo biển này, khiến giá dầu thế giới tăng mạnh. Tehran tuyên bố sẽ đóng cửa hoàn toàn tuyến hàng hải chiến lược nếu các mối đe dọa tiếp tục leo thang.

Các cuộc không kích đã làm hư hại cung điện Chehel Sotoun được UNESCO công nhận ở Isfahan

Theo Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran, hơn 80.000 địa điểm dân sự đã bị tấn công kể từ khi chiến tranh bắt đầu, trong đó có ít nhất 260 cơ sở y tế.

Trong khi các mục tiêu quân sự vẫn là trọng tâm được tuyên bố của chiến dịch, thực tế trên mặt đất cho thấy người dân thường Iran đang trở thành nạn nhân chính của cuộc xung đột. Những thiệt hại về con người, môi trường và văn hóa không chỉ đặt ra câu hỏi về tính hợp pháp mà còn về hậu quả lâu dài đối với toàn khu vực Trung Đông.

Thảo Nguyễn (theo Guardian)