Đường sắt tốc độ cao: Áp lực nhân lực và cuộc chuyển động của các trường đại học

Nhu cầu hàng trăm ngàn lao động cho hạ tầng chiến lược quốc gia

Trong bối cảnh chuẩn bị triển khai tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam cùng hàng loạt dự án đường sắt đô thị tại các thành phố lớn, bài toán nhân lực đang trở thành thách thức lớn của ngành giao thông vận tải. Theo các chiến lược phát triển hạ tầng giao thông quốc gia, giai đoạn 2025-2030, ngành đường sắt cần đào tạo khoảng 35.000 nhân lực chất lượng cao ở nhiều trình độ, từ sau đại học đến trung cấp.

Riêng trong giai đoạn thi công các dự án quy mô lớn, nhu cầu có thể lên tới 70.000 - 80.000 lao động tham gia xây dựng, lắp đặt và quản lý kỹ thuật. Khi hệ thống đi vào vận hành, ước tính cần thêm khoảng 20.000 nhân sự chuyên môn cao đảm nhận các vị trí điều hành, khai thác, bảo trì và bảo đảm an toàn.

Đáng chú ý, Viện Chiến lược và Phát triển giao thông vận tải ước tính nhu cầu nhân lực cho tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có thể lên tới 200.000 - 250.000 lao động, trong khi nguồn nhân lực hiện tại mới đáp ứng khoảng 10%. Không chỉ thiếu về số lượng, ngành còn thiếu đội ngũ được đào tạo đúng chuẩn công nghệ đường sắt tốc độ cao với yêu cầu tích hợp hệ thống, an toàn và tiêu chuẩn quốc tế.

Trước yêu cầu đó, Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển nguồn nhân lực đường sắt đến năm 2035, tầm nhìn 2045, đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 35.000 nhân lực trong giai đoạn 2025-2030 và thêm khoảng 70.000 người trong giai đoạn 2031-2035. Định hướng đến năm 2045, Việt Nam kỳ vọng hình thành một số trung tâm đào tạo và chuyển giao công nghệ đường sắt hiện đại trong khu vực.

Sinh viên Trường đại học Giao thông Vận tải TPHCM vận hành thử mô hình điều khiển đường sắt tốc độ cao - Ảnh: Nguyễn Loan

Các trường đại học mở ngành, đầu tư đào tạo theo chuẩn quốc tế

Trước áp lực nhân lực ngày càng lớn, nhiều cơ sở đào tạo đã chủ động xây dựng hoặc mở mới chuyên ngành liên quan đến đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

Khu vực phía Bắc, Trường đại học Giao thông Vận tải và Trường đại học Xây dựng Hà Nội đã triển khai các chương trình đào tạo thuộc ngành kỹ thuật xây dựng công trình giao thông với định hướng chuyên sâu về đường sắt tốc độ cao. Trường đại học Kiến trúc Hà Nội cũng tham gia đào tạo nguồn nhân lực phục vụ hạ tầng đường sắt và đô thị.

Ở phía Nam, Trường đại học Giao thông Vận tải TPHCM là cơ sở trọng điểm đào tạo nhân lực cho lĩnh vực này. Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Xuân Phương, Hiệu trưởng nhà trường - cho biết, chương trình đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị được xây dựng theo hướng tiếp cận công nghệ thế hệ mới, dựa trên kinh nghiệm và tiêu chuẩn kỹ thuật của các quốc gia có hệ thống đường sắt phát triển, đồng thời điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Khác với mô hình đào tạo đường sắt truyền thống, chương trình được thiết kế theo tư duy tích hợp hệ thống, bao quát từ xây dựng hạ tầng, cơ khí phương tiện, điện khí hóa, điều khiển - tín hiệu đến khai thác vận hành và bảo trì.

Nhà trường đầu tư phòng thí nghiệm, phòng mô phỏng, tăng cường thực hành và bổ sung học phần ngoại ngữ chuyên ngành nhằm giúp sinh viên tiếp cận tài liệu kỹ thuật quốc tế, làm việc trong môi trường đa quốc gia.

Theo lãnh đạo nhà trường, số lượng thí sinh quan tâm đến các ngành kỹ thuật giao thông, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị, đang có xu hướng tăng. Tuy vậy, công tác tuyển sinh vẫn đối mặt thách thức do sự cạnh tranh giữa các ngành và nhận thức chưa đầy đủ của một bộ phận phụ huynh, học sinh về triển vọng nghề nghiệp.

Các chuyên gia cho rằng, để thu hẹp khoảng cách lớn giữa cung và cầu nhân lực, cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Nhà nước giữ vai trò định hướng và tạo cơ chế; các trường đại học chủ động đầu tư, cập nhật chương trình; doanh nghiệp tham gia thực chất vào quá trình đào tạo, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận sinh viên thực tập.

Khi 3 trụ cột này vận hành hiệu quả, nền tảng nhân lực cho đường sắt tốc độ cao mới có thể được xây dựng vững chắc, đáp ứng yêu cầu phát triển hạ tầng chiến lược của quốc gia.

Nguyễn Loan