Vì sao tết là một liệu pháp tinh thần đặc biệt?

Theo Giáo sư - Tiến sĩ Huỳnh Văn Sơn, người ta mong tết không chỉ vì ngày rảnh rỗi mà bởi đó là khi tâm thức được giải phóng khỏi những ràng buộc thường nhật. Đó là khi những giờ mệt nhoài được cho phép nghỉ ngơi, những đứt gãy được hàn gắn, những ký ức được đánh thức hay những hờn giận, buồn bã được buông bỏ và khơi thông.

Chính vì vậy, tết đối với người Việt là điểm hẹn của cả lý trí và cảm xúc, là thời khắc mà ý nghĩa sống được tái thiết lập một cách toàn vẹn. Đó cũng là giây phút cho con người làm mới mình theo nhiều nghĩa để bắt đầu tốt hơn, tươi hơn và xuân hơn.

Một gia đình miền Tây sum vầy dịp tết

* Phóng viên: Vì sao dù xã hội hiện đại đến đâu, tết vẫn là “điểm tựa cảm xúc” của nhiều người?

- Giáo sư - Tiến sĩ Huỳnh Văn Sơn: Một nghiên cứu trên 422 học sinh do nhóm tác giả thuộc Trường Đại học Sư phạm TPHCM công bố năm 2025 cho thấy, có đến 92% học sinh tìm đến gia đình hoặc người thân khi gặp vấn đề tâm lý. Trong khi đó, tết vốn gắn liền với gia đình, là gạch nối tự nhiên giữa các thế hệ và miền cảm xúc.

Trong tâm lý học, điều này lý giải cho sức mạnh chữa lành của những dịp mang tính biểu tượng cao như tết. Khi con người tìm về cội nguồn, ký ức và các mối liên kết cảm xúc cũng là lúc năng lượng tinh thần được phục hồi mạnh mẽ nhất.

Tâm lý học gia đình khẳng định, những nghi lễ mang tính truyền thống có tác dụng gắn kết và ổn định cấu trúc gia đình trong bối cảnh xã hội hiện đại đang ngày càng phân mảnh.

Với người lớn tuổi, tết là lúc được quây quần con cháu. Với người trẻ, đó là cơ hội cảm nhận sự bảo bọc, đồng hành. Không ít người Việt xa quê dù bận rộn hay thành đạt vẫn khát khao được trở về ăn tết như một nhu cầu bản năng, không phải vì một bữa cơm đủ món mà vì một mái nhà đủ tình.

* Có phải tết là thời điểm con người dễ xúc động và hoài niệm nhất trong năm?

- Tết là dịp mà cảm xúc con người trở nên dễ lay động hơn bao giờ hết. Mùi bánh tét - bánh chưng, câu đối đỏ, tiếng cười trẻ thơ, tiếng í ới gọi nhau trong lễ hội và nhất là sự “nôn nao” tận sâu trong tâm khảm… không chỉ là tín hiệu vật lý mà còn là chất dẫn gợi nhớ, khơi dậy những hồi ức sâu thẳm trong tâm trí. Có thể hiểu đó là hiện tượng "hồi quy cảm xúc", nơi con người được trở về với những tầng ký ức nguyên sơ, thường là tích cực.

Tuy nhiên, chính trong khoảnh khắc ấm cúng ấy, cảm xúc cũng dễ chuyển sang hướng đối lập. Người mất người thân, người tha hương, người thiếu thốn... có thể rơi vào trạng thái cô đơn, trống rỗng, thậm chí trầm cảm nếu không có hệ thống hỗ trợ tinh thần đủ mạnh. Khi con người dễ xúc động và hoài niệm nhất, người ta cũng có thể yếu đuối và trở nên đau khổ nên mỗi người cần biết kiểm soát và cần có những sự động viên tích cực với nhau…

Giáo sư - Tiến Sĩ Huỳnh Văn Sơn

* Những cảm xúc phổ biến nhất của người Việt khi tết đến là gì?

- Không giống các ngày lễ khác, tết gắn liền với sự pha trộn tinh vi giữa hy vọng và tiếc nuối, giữa niềm vui và nỗi bâng khuâng. Một khảo sát cho thấy, trên 70% người Việt cảm thấy xúc động mạnh khi nhìn thấy hình ảnh đoàn viên, từ đó họ có xu hướng nhìn lại bản thân nhiều hơn trong những ngày Tết, tự điều chỉnh mình một cách tự nhiên.

Sự hồi tưởng này không đơn thuần là hoài niệm mà là một cơ chế tâm lý giúp con người đánh giá, định hướng lại mục tiêu sống sau một năm biến động. Các cảm xúc phức tạp có thể đan xen nhau nhưng rõ ràng tết là dịp để người ta cố gắng, nỗ lực và chủ động điều chỉnh các cảm xúc âm tính, hướng đến một trạng thái cân bằng và vui vẻ, đón chào cái bắt đầu mới.

* Vì sao nhiều người dù thành đạt vẫn luôn mong muốn “được về nhà ăn tết”?

- Câu nói "Về nhà ăn tết" hay “Về quê đón tết” không chỉ là một phương ngữ quen thuộc mà còn phản ánh một nhu cầu rất cơ bản của con người. Đó là được trở về nơi an toàn. Ở đó, chúng ta được chấp nhận và yêu thương vô điều kiện, là nơi gắn bó đủ sâu và đủ lâu trong ký ức.

Với người Việt, nhà không chỉ là nơi ở mà còn là biểu tượng của nguồn cội, ký ức và bản sắc cá nhân. Việc trở về ăn tết, do đó, không chỉ giải quyết một nhu cầu cảm xúc mà còn góp phần duy trì tính toàn vẹn tâm lý và bản sắc văn hóa. Hơn nữa, đó là sự gắn kết từ tâm thức cũng như sự thủy chung trọn vẹn tận đáy tâm hồn và cả lý trí của mỗi người từ “giềng cột” của bản thể.

* Theo Giáo sư, tết giúp con người tái tạo năng lượng tinh thần như thế nào?

- Trong tâm lý học tích cực, người ta nhấn mạnh đến vai trò của "khoảnh khắc ngắt nhịp" (pause moments) - những khoảng dừng để con người tái cân bằng. Tết, với đầy đủ yếu tố ngắt nhịp về không gian, thời gian và ý nghĩa biểu tượng, chính là liệu pháp tự nhiên giúp con người "nạp lại" năng lượng cảm xúc. Được ngủ thêm, được ăn món xưa, được nói chuyện không vội vàng… tưởng chừng đơn giản nhưng lại có tác dụng xoa dịu, làm cho con người trở nên cân bằng và có những cảm xúc tích cực hơn.

Năng lượng tinh thần ấy không chỉ tạo nên do chính bản thân mà còn do bối cảnh, không gian và nhất là người thân cùng sự tương tác tích cực...

Một người mẹ Huế dạy con trai gói bánh vào dịp tết

* Dưới góc nhìn tâm lý học, tết quan trọng hơn ở giá trị vật chất hay giá trị cảm xúc, thưa Giáo sư?

- Dù kinh tế phát triển, vật chất ngày càng dư dả thì điều mà người Việt nhớ nhất về tết vẫn là những khoảnh khắc bên người thân, cảm xúc được thấu hiểu. Đó là "trí nhớ cảm xúc", nơi con người ghi nhớ không phải những gì họ có, mà là cách họ đã cảm thấy.

Một tờ lịch mới, một lời chúc thật lòng, hay một cái ôm đúng lúc đôi khi lại mang lại giá trị vượt xa những món quà sang trọng. Điều này lý giải vì sao người ta có thể quên mình từng nhận bao nhiêu lì xì nhưng không bao giờ quên cái tết năm ấy khi cha mẹ còn bên nhau. Giá trị tinh thần ấy khó đo đếm hay định lượng bằng những đánh giá thô sơ, máy móc…

* Nếu không còn tết theo nghĩa truyền thống, đời sống tinh thần người Việt sẽ thiếu điều gì?

- Sự mai một của tết không chỉ là mất đi một kỳ lễ mà là mất đi một thiết chế tâm lý xã hội quan trọng. Trong tết có nghi thức, biểu tượng, truyền thống,… tất cả tạo nên hệ quy chiếu giúp con người định hình giá trị sống. Nếu tết bị thay thế bởi những kỳ nghỉ vô cảm, người Việt sẽ mất đi một "nghi lễ chuyển mùa tinh thần" - nơi quá khứ, hiện tại và tương lai được kết nối trong cùng một dòng chảy cảm xúc. Không có tết cũng đồng nghĩa với việc người Việt mất đi cơ hội nhìn lại, làm mới và bắt đầu một cách có ý thức.

Chính vì thế, như tôi đã nói, tết là một liệu pháp tinh thần đặc biệt của người Việt, xuất phát từ thẳm sâu trong văn hóa và tâm hồn người Việt. Đó là khi con người không cần trả phí cho bác sĩ tâm lý nhưng vẫn được chữa lành qua những cái ôm, bữa cơm và ánh mắt hiểu nhau. Đó là khi cộng đồng trở thành nhà trị liệu và nghi thức truyền thống trở thành công cụ trị liệu. Trong bối cảnh xã hội hiện đại đang tạo ra ngày càng nhiều vết nứt trong cấu trúc tinh thần thì tết hơn bao giờ hết là liều thuốc quý giá cần được giữ gìn, chắt chiu và truyền lại.

Trương Quốc Phong (thực hiện)