Tìm thấy ngôi đền của giáo phái bí mật dưới lòng đất

Tôn giáo bí mật của những người lính La Mã

Trong quá trình chuẩn bị cho một dự án xây dựng tại khu phố cổ Regensburg, các nhà khảo cổ đã phát hiện tàn tích của một ngôi đền thờ thần Mithras - vị thần gắn với ánh sáng, lời thề và trật tự vũ trụ trong tín ngưỡng cổ đại. Phát hiện này không chỉ giúp tái dựng đời sống tôn giáo của binh sĩ La Mã ở châu Âu, mà còn hé lộ thêm những chi tiết về một giáo phái từng tồn tại trong bí mật suốt nhiều thế kỷ.

Những cổ vật tìm thấy ở ngôi đền - Ảnh: Euro News Mithras

Dù chỉ còn lại rất ít dấu tích kiến trúc, bởi ngôi đền ban đầu được dựng bằng gỗ, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều hiện vật quan trọng như phiến đá hiến tế có khắc chữ, bảng kim loại dùng trong nghi lễ và các mảnh gốm trang trí hình rắn.

Những đồng tiền cổ được tìm thấy tại đây, trong đó có tiền từ thời hoàng đế Hadrian (117-138), giúp các nhà nghiên cứu xác định ngôi đền được xây dựng trong khoảng từ năm 80 -171. Điều này khiến công trình trở thành ngôi đền Mithras cổ nhất trong số 9 địa điểm thờ tự cùng loại từng được phát hiện tại tỉnh Raetia của Đế chế La Mã, vùng đất hiện thuộc miền nam nước Đức.

Mithraism, giáo phái Mithras, từng là một tôn giáo khá phổ biến trong Đế chế La Mã từ thế kỷ I đến thế kỷ IV. Khác với các tín ngưỡng công cộng của La Mã, Mithraism hoạt động theo mô hình cộng đồng khép kín và chỉ dành cho nam giới. Một nhóm tín đồ địa phương thường chỉ gồm khoảng 15- 40 người.

Nhiều nghiên cứu cho thấy giáo phái này đặc biệt phổ biến trong quân đội La Mã. Các binh sĩ đóng quân tại những vùng biên giới của đế chế thường mang theo tín ngưỡng này, khiến các đền Mithras xuất hiện dọc theo những tuyến đường quân sự và thương mại trải khắp châu Âu.

Nguồn gốc của Mithras có thể truy về thần Mitra trong thần thoại Ba Tư cổ đại, vị thần của lời thề, lòng trung thành và công lý. Khi được tiếp nhận trong thế giới La Mã, hình tượng này dần gắn với thần Mặt Trời và phát triển thành một hệ thống tín ngưỡng riêng với các nghi lễ bí mật.

Trung tâm của hệ thống biểu tượng ấy là hình ảnh Mithras giết con bò đực, một cảnh tượng được gọi là tauroctony. Theo các nhà nghiên cứu, hành động này tượng trưng cho sự tái sinh của vũ trụ và chu kỳ đổi mới của sự sống.

Giáo phái Mithras cũng có một hệ thống nhập môn phức tạp với 7 cấp bậc khác nhau, từ Corax (quạ), Nymphus (chú rể), Miles (chiến binh), Leo (sư tử), Perses (người Ba Tư), Heliodromus (người chạy theo Mặt Trời) cho đến Pater (người cha). Mỗi cấp bậc gắn với những biểu tượng và nghi lễ riêng, cho thấy cấu trúc tổ chức chặt chẽ của một tôn giáo bí mật.

Nghi lễ trong hang động dưới lòng đất

Ngôi đền vừa được phát hiện tại Regensburg có chiều dài khoảng 7m và được thiết kế theo dạng nhà dài, một phần chìm dưới mặt đất. Các tín đồ có lẽ đã đi xuống khu thánh điện thông qua một lối dốc.

Mảnh vỡ của một phiến đá cúng tế có khắc chữ; văn bản không còn giải mã được

Cấu trúc bên trong phản ánh rõ kiểu kiến trúc quen thuộc của các đền Mithras cổ. Ở giữa là một rãnh dài giống như hào, 2 bên là các bệ cao để người tham gia nghi lễ có thể ngồi hoặc nằm. Những ngôi đền này thường được thiết kế giống hang động, bởi trong thần thoại, Mithras giết con bò đực trong một hang đá.

Các hiện vật được tìm thấy cũng cho thấy nghi lễ của giáo phái không chỉ mang tính biểu tượng mà còn gắn với những bữa tiệc nghi thức. Những bình gốm, chén đựng hương và bình có tay cầm cho thấy các buổi tụ họp có thể bao gồm việc ăn uống tập thể - một phần quan trọng trong sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng tín đồ.

Các nhà nghiên cứu cho rằng ngôi đền từng được thắp sáng bằng nến và đèn dầu, tạo nên một không gian vừa linh thiêng vừa huyền bí - phù hợp với tính chất bí mật của nghi lễ.

Phát hiện khảo cổ này thực ra đã được các chuyên gia tìm thấy từ năm 2023, trong quá trình khảo sát trước khi triển khai dự án xây dựng. Tuy nhiên, chỉ sau quá trình nghiên cứu kéo dài, tầm quan trọng của địa điểm này mới được xác định đầy đủ.

Tại những thành phố có lịch sử lâu đời như Regensburg, việc khảo sát khảo cổ trước khi xây dựng là quy trình bắt buộc. Chính nhờ vậy mà nhiều di tích quan trọng của thời La Mã vẫn tiếp tục được phát hiện cho đến ngày nay.

Ngôi đền Mithras vừa được khai quật giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần của binh sĩ La Mã tại các vùng biên giới của đế chế. Nó cũng cho thấy cách các tín ngưỡng phương Đông đã lan rộng khắp châu Âu thông qua mạng lưới quân sự và thương mại của La Mã.

Tuy nhiên, khi Kitô giáo dần trở thành tôn giáo chính của Đế chế La Mã vào thế kỷ IV, những giáo phái bí mật như Mithraism nhanh chóng biến mất.

Các hiện vật từ ngôi đền hiện đang được chuẩn bị để trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Regensburg, nơi đang thiết kế lại khu trưng bày về thời La Mã. Trong triển lãm mới, khu thánh điện Mithras được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn, giúp công chúng ngày nay hình dung rõ hơn về một tôn giáo bí mật từng tồn tại trong bóng tối của lịch sử.

Anh Vy