Rau an toàn khó “chen chân” vào bếp ăn học đường

Bếp chỉ ký hợp đồng để đối phó

Ông Lâm Ngọc Tuấn - Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Tuấn Ngọc (TPHCM) - nói, cảm giác bất an của ông hiện hữu trong từng bữa ăn của con trẻ: “Chúng tôi canh tác rau trong nhà màn, kiểm soát nghiêm ngặt từ nước tưới đến từng chỉ số pH, độ dinh dưỡng cốt để đạt tiêu chuẩn an toàn. Nhưng khi con em mình đi học, mình không thể biết được bữa ăn của con có đạt được những tiêu chuẩn an toàn như vậy hay không”.

Từng cố gắng đưa sản phẩm an toàn tiếp cận bếp ăn học đường, ông Lâm Ngọc Tuấn đã vấp phải vô vàn rào cản. Theo tính toán, chi phí sản xuất rau thủy canh đạt chuẩn khoảng 22.000 đồng/kg. Sau khi qua các khâu trung gian để lên kệ siêu thị, giá bán tối thiểu phải đạt 30.000 đồng/kg. “Chúng tôi chủ động chào giá cho các bếp ăn học đường chỉ 25.000 đồng/kg, gần như chấp nhận cắt bỏ lợi nhuận để đưa rau sạch vào trường nhưng không thể trúng thầu” - ông nói.

Ông lý giải, để được cung ứng nguyên liệu cho bếp ăn học đường, đơn vị thầu thường phải đáp ứng danh mục hơn 100 mặt hàng. Trong khi đó, các HTX thường chỉ chuyên canh một vài loại nông sản. Mặt khác, các đơn vị cung ứng suất ăn thường ưu tiên chọn nguyên liệu giá rẻ để có lợi thế cạnh tranh khi đấu thầu. Ông nói: “Họ cần chi phí thấp để thắng thầu. Trong khi đó, sản phẩm sạch có giá thành cao do chi phí đầu tư lớn nên rất khó cạnh tranh một cách sòng phẳng”.
Theo ông, nếu không có sự thay đổi căn cơ về cách lựa chọn nhà cung cấp nguyên liệu thực phẩm hay cung cấp suất ăn thì những đơn vị sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn vẫn sẽ bị đánh bật khỏi bếp ăn học đường. Như vậy, cơ hội để học sinh được tiếp cận thực phẩm an toàn bị thu hẹp đáng kể.

Công nhân Hợp tác xã Tuấn Ngọc sơ chế, đóng gói rau thủy canh - Ảnh: Mai Ca

Ông Hoàng Thanh Hải - Giám đốc HTX Rau an toàn Hải Nông (TPHCM) - cũng không ngần ngại vạch trần thực trạng: một số đơn vị cung cấp suất ăn ký hợp đồng với nhà cung cấp thực phẩm an toàn chỉ để đối phó, thực tế thì vẫn dùng nguồn thực phẩm trôi nổi, giá rẻ. Theo ông, để thu hoạch được 1kg rau đúng chuẩn VietGAP hay GlobalGAP, HTX phải đầu tư cải tạo đất, xét nghiệm nguồn nước, phân tích mẫu định kỳ 6 tháng/lần… nên giá thành luôn cao hơn giá rau chợ.

Ông nói: “1kg cải của HTX có giá 12.000 đồng, trong khi giá rau chợ chỉ khoảng 10.000 đồng hoặc thấp hơn. Do khoản chênh lệch ấy, nhiều đơn vị cung cấp suất ăn tìm đến chúng tôi để mua hóa đơn. Họ ký kết hợp đồng rất hoành tráng nhưng thực tế chỉ mua một lượng hàng nhỏ giọt để trình báo “nguồn gốc an toàn” với cơ quan chức năng. Lượng rau dùng để phục vụ hàng ngàn học sinh mỗi ngày chủ yếu được họ thu gom từ những nguồn trôi nổi, không hề có sự kiểm soát”.

Nhà trường nên mua rau trực tiếp từ hợp tác xã

Theo ông Lâm Ngọc Tuấn, thực phẩm bẩn chạy vào bếp ăn trường học có nguồn gốc mập mờ, làm ăn tùy tiện và giám sát qua loa. Để hạn chế tình trạng này, phải minh bạch đến cùng. Đây cũng là cách để hạn chế tình trạng “vàng thau lẫn lộn” trong thị trường thực phẩm, từ đó bảo vệ những nhà nông chân chính.

Ông cho rằng, cơ quan quản lý phải làm gắt gao vấn đề truy xuất nguồn gốc, sao cho khi chỉ cần quét mã QR, phụ huynh biết được cây rau mà con mình ăn được trồng ở đâu, bón phân gì, hái ngày nào. Dữ liệu này phải được cập nhật liên tục theo thời gian thực chứ không phải kiểu “hồ sơ một đằng, rau thực tế một nẻo”. Nếu cứ để tình trạng giấy tờ giả lấn át thực tế thì những HTX làm ăn đàng hoàng sẽ nản lòng, chẳng còn động lực để giữ quy trình trồng khắt khe nữa.

Cũng theo ông, chuỗi cung ứng hiện nay quá cồng kềnh. Miếng rau, khúc cá phải chạy qua bao nhiêu khâu trung gian, từ thương lái đến chợ đầu mối rồi mới tới được bếp ăn. Mỗi tầng nấc vừa làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, vừa đẩy giá lên cao, trong khi người nuôi, trồng lại bị ép giá. Ông mong các trường nên bắt tay trực tiếp với các HTX ở địa phương. Khi thực phẩm nguyên liệu đi thẳng từ vườn, trang trại đến bếp ăn thì khâu trung gian sẽ bị loại bỏ, nhà trường cũng kiểm soát được tận gốc quy trình sản xuất. Có như vậy, nông dân mới có động lực để bám trụ với nghiệp làm nông sạch.

Ông Hoàng Thanh Hải cho rằng, số doanh nghiệp khắt khe trong khâu lưu mẫu và kiểm định đầu vào vẫn còn quá khiêm tốn. Ông kiến nghị các cơ quan chức năng tăng cường công tác hậu kiểm, giám sát chặt chẽ sản lượng thực tế nhập kho tại các bếp ăn thay vì chỉ nhìn vào hồ sơ. Ông nói: “Nếu cứ tiếp tục buông lỏng quản lý thì những HTX làm nông nghiệp tử tế dần kiệt sức và phá sản. Chúng tôi không sợ khó, không sợ khổ, chỉ sợ sự thiếu minh bạch sẽ tàn phá sức khỏe cộng đồng và triệt tiêu động lực của những người làm nông chân chính”.

Theo ông, không nên xem việc giám sát thực phẩm nguyên liệu là việc riêng của nhà trường mà hãy để phụ huynh cùng vào cuộc, kiểm tra đột xuất bếp ăn và nguyên liệu đầu vào. Các HTX cũng luôn sẵn sàng mở cửa đón học sinh đến tham quan để hiểu thế nào là thực phẩm sạch đúng nghĩa. Chỉ khi cộng đồng cùng bảo vệ những người làm nông chân chính thì chuỗi thực phẩm sạch mới sống bền được. Bằng không, những người tâm huyết sẽ phải rời cuộc chơi vì quá kiệt quệ và bị đối xử bất công.

Mai Ca - Thanh Hoa