Nâng tầm nghề truyền thống để phụ nữ nông thôn thôi bôn ba

Hồi sinh làng nghề bằng tư duy mới

Sinh ra và lớn lên ở vùng cửa biển xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh, chị Nguyễn Thị Sáng - 33 tuổi, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ chế biến hải sản Phú Sáng - thấu hiểu nỗi vất vả của nhiều chị em quanh năm lam lũ với mùi cá mắm. Nhiều người ở làng, trong đó có mẹ chị Sáng, đã dành cả đời cho muối mắm gia truyền. Song, thứ nước mắm gia truyền của các bà, các mẹ lâu nay chỉ quanh quẩn trong làng, chưa có thương hiệu và chưa mang lại nguồn thu ổn định.

Năm 2021, trở về quê sau nhiều năm bôn ba học tập và làm việc ở Đài Loan (Trung Quốc), chị Sáng đã kêu gọi thêm 7 thành viên cùng góp vốn thành lập HTX và xây dựng thương hiệu “Nước mắm Phú Sáng”. Từ công thức muối mắm cổ truyền, chị Sáng cải tiến quy trình sản xuất theo hướng sạch. Theo đó, cá cơm, tép biển được ủ trong vại sành suốt 18 tháng, không dùng chất bảo quản và thêm dứa để khử vị gắt. Nhờ vậy, nước mắm Phú Sáng có màu vàng cánh gián đẹp mắt và hương vị đậm đà đặc trưng, khó lẫn với bất kỳ loại nước mắm nào.

Không chỉ cải tiến kỹ thuật, chị Sáng còn đầu tư 750 triệu đồng cho hệ thống chiết rót tự động, xây dựng website, fanpage, Zalo, TikTok, đăng ký sở hữu trí tuệ và triển khai mã QR truy xuất nguồn gốc sản phẩm để tạo sự tin cậy cho khách hàng.

Nhờ mạnh dạn ứng dụng chuyển đổi số và quảng bá rộng rãi, nước mắm Phú Sáng đã tạo dựng được niềm tin với người tiêu dùng và đối tác quốc tế. Hiện sản phẩm đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao, có mặt tại nhiều thành phố lớn với sản lượng tiêu thụ hơn 70.000 lít mỗi năm. Năm 2024, chị Sáng liên kết với doanh nghiệp, xuất khẩu 15.000 lít nước mắm sang Úc. Chị nói, công nghệ giúp họ kết nối với đối tác quốc tế, tham gia hội chợ ảo, nắm bắt xu hướng tiêu dùng để đưa ra các chiến lược kinh doanh phù hợp.

Chỉ sau vài năm, doanh thu của HTX đã tăng từ 8,5 tỉ đồng (năm 2021) lên 18 tỉ đồng (2023) và dự kiến đạt 20 tỉ đồng (2025). Hiện HTX có 10 lao động thường xuyên với mức lương 6-8 triệu đồng/tháng, cùng hơn 250 lao động thời vụ, chủ yếu là phụ nữ trung niên. Từ năm 2017 đến nay, bình quân mỗi năm HTX đầu tư gần 3 tỉ đồng hỗ trợ 64 chủ tàu vay không lãi suất để mua sắm ngư cụ vươn khơi bám biển. HTX cũng bao tiêu hàng trăm tấn hải sản các loại như cá cơm, ruốc, mực… cho ngư dân với giá cao hơn thị trường 5 - 10%, giúp ổn định đầu ra và nâng cao thu nhập cho bà con vùng biển.

Bà Mai Thị Loan (bìa phải) bên các sản phẩm chế biến chuyên sâu từ nhộng tằm

Giữ chân phụ nữ bằng việc làm ổn định

Tỉ mỉ kiểm tra các sản phẩm được chế biến chuyên sâu từ nhộng tằm, bà Mai Thị Loan - Chủ nhiệm HTX Dâu tơ tằm xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An - nói, nếu như trước đây nguồn thu chính chỉ trông vào tơ, thì nay các sản phẩm từ nhộng tằm đang dần trở thành hướng đi chủ lực của làng nghề. Nghề trồng dâu nuôi tằm ở xã Đô Lương từng đứng trước nguy cơ mai một. Không đành lòng để nghề truyền thống đã hàng trăm năm đi vào dĩ vãng, bà Loan đi khắp nơi tìm giống dâu mới, thị trường tiêu thụ… rồi vận động chị em thành lập HTX và khôi phục lại làng nghề.

Năm 2022, bà Loan tiên phong chuyển đổi 5ha dâu bản địa sang giống dâu mới, đầu tư hệ thống nhà nuôi tằm hiện đại với máy điều hòa, quạt nước vào mùa hè và hệ thống sưởi ấm vào mùa đông, đảm bảo môi trường nuôi luôn ổn định. “Trước đây nuôi tằm phụ thuộc thời tiết, nóng quá hoặc rét quá là tằm chết hàng loạt. Giờ có máy điều hòa, máy sưởi nên nhiệt độ luôn được giữ ổn định” - bà Loan nói. Nhờ chủ động được nguồn thức ăn và điều kiện nuôi nên HTX duy trì hoạt động quanh năm, vừa cung cấp tằm thương phẩm, vừa sản xuất kén ươm tơ, tạo nguồn thu ổn định cho các thành viên.

Song song với việc tìm đầu ra cho sợi tơ truyền thống, bà Loan còn tìm hướng đi mới bằng các sản phẩm dinh dưỡng được chế biến từ nhộng tằm. “Ban đầu tôi lo lắm, vì đầu tư máy móc, hệ thống nuôi khép kín rất tốn kém. Nếu cứ làm theo lối cũ thì rất khó cạnh tranh, nên tôi quyết tìm hướng đi mới, làm sao giữ cái hồn truyền thống, nhưng cách làm phải hiện đại. Giữ nghề nhưng phải có thu nhập ổn định thì chị em mới có thể yên tâm gắn bó với nghề” - bà Loan quả quyết. Từ ý tưởng táo bạo ấy, bà đã nghiên cứu và đưa ra thị trường nhiều sản phẩm chế biến chuyên sâu như bột tằm, rượu tằm, tằm sấy khô… và được thị trường đón nhận.

Phòng nuôi tằm được bà Nguyễn Thị Hợi lắp đặt điều hòa, quạt nước để đảm bảo nhiệt độ

HTX Dâu tơ tằm Đô Lương còn đứng ra bao tiêu toàn bộ sản phẩm, nhờ đó người dân đã rủ nhau trở lại với nghề truyền thống. Từ vài héc ta dâu nằm lác đác khắp nơi, đến nay toàn xã đã có hơn 100ha, hầu hết là giống mới năng suất cao, với hơn 50 hộ tham gia, thu nhập bình quân 100-120 triệu đồng/năm/hộ. Bà Nguyễn Thị Hợi - 54 tuổi, trú xã Đô Lương - cho biết, trước đây người dân chỉ trồng dâu lấy lá nuôi tằm để bán nhộng và kéo tơ, nhưng nay chủ yếu bán kén non và nhộng tằm cho HTX, vừa nhàn vừa cho thu nhập cao hơn. “Mỗi tháng tôi nuôi khoảng 20 nong tằm, được 120kg nhộng. Trừ chi phí còn lãi 10 triệu đồng. Nuôi tằm tuy vất vả, nhưng thu nhập cao gấp nhiều lần so trồng lúa, trồng ngô” - bà Hợi chia sẻ.

Chị Nguyễn Thị Lợi - Chủ tịch Hội LHPN xã Đô Lương - cho biết, HTX Dâu tơ tằm do bà Loan làm chủ được xem là điểm sáng trong phong trào khởi nghiệp của phụ nữ. Không chỉ góp phần khơi dậy nghề trồng dâu nuôi tằm từng mai một, bà Loan còn tìm hướng đi mới cho nghề truyền thống, tạo việc làm ổn định cho nhiều phụ nữ tại quê nhà.

Không chỉ có nghề trồng dâu nuôi tằm ở xã Đô Lương, tại nhiều địa phương khác của tỉnh Nghệ An, nhiều HTX do phụ nữ làm chủ cũng đang nỗ lực hồi sinh nghề truyền thống bằng tư duy đổi mới và ứng dụng công nghệ hiện đại.

Là người tiên phong đưa nghề dệt thổ cẩm của người Thái trở lại thời kỳ hưng thịnh, bà Sầm Thị Bích - Giám đốc HTX Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến (xã Châu Tiến) - cho biết, để thích ứng với thị trường, người làm nghề buộc phải cải tiến kỹ thuật, đổi mới mẫu mã phù hợp với xu thế, nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống.

HTX còn gắn việc bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm với du lịch cộng đồng. Mô hình này giúp du khách vừa được trải nghiệm, tìm hiểu văn hóa dân tộc Thái, vừa có thể mua sắm sản phẩm thủ công ngay tại làng nghề. Nhờ đó, người dân có thêm thu nhập từ làm du lịch, bán sản phẩm cho du khách, đồng thời quảng bá thương hiệu thổ cẩm Hoa Tiến với bạn bè trong và ngoài nước.

Phan Ngọc