Giúp người cao tuổi tránh “bẫy lừa” tinh vi

“Con mồi” của nhiều kiểu lừa

Theo Công an TP Hà Nội, đường dây lừa đảo nói trên được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp, có hệ thống nhân sự bán hàng, có kịch bản tư vấn và quy trình chăm sóc khách hàng chặt chẽ, đánh thẳng vào nhu cầu “đầu tư cho nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe, đảm bảo an toàn tài chính tuổi già”. Người cao tuổi được xác định là nhóm “khách hàng trọng tâm” của đường dây lừa.

“Hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ” chỉ là một trong nhiều mồi nhử mà bọn lừa đảo dùng để bẫy người già. Vợ chồng bà Phạm Thị N. (xã Cự Khê, TP Hà Nội) và nhóm bạn cao tuổi nhiều lần được mời tham dự các hội thảo chăm sóc sức khỏe. Công ty tổ chức hội thảo giới thiệu cho họ các sản phẩm sữa dinh dưỡng và thực phẩm chức năng, nói rằng đây là hàng nội bộ, chỉ dành cho cán bộ hưu trí hoặc “hàng ưu đãi đặc biệt, không bán ra thị trường”. Thấy nhiều người giành nhau mua sản phẩm, ông bà cũng chi hàng chục triệu đồng để mua. Chỉ khi mang sản phẩm về nhà, con cháu kiểm tra, ông bà mới biết giá bán đã bị đẩy lên gấp nhiều lần giá sản phẩm cùng loại trên thị trường.

Bà H.T.T.T. - 68 tuổi, giáo viên nghỉ hưu ở TPHCM - bị lừa lấy hết số tiền tích cóp để dưỡng già thông qua hình thức sở hữu kỳ nghỉ - Ảnh do Công an TPHCM cung cấp

Ông Bùi Văn Th. - 77 tuổi, ở xã Kim Bôi, tỉnh Phú Thọ - từng tham gia “tour du lịch 0 đồng” dành cho người cao tuổi. Theo lời giới thiệu của đơn vị tổ chức, người tham gia tour được miễn phí xe đưa đón, ăn trưa, tham quan các địa danh lịch sử. Nhưng thay vì được chở đi tham quan, gần 30 xe chở người cao tuổi từ nhiều xã được đưa tới một hội trường để nghe giới thiệu sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Ban đầu, đơn vị tổ chức bán cho họ các sản phẩm có giá vài trăm ngàn đồng rồi hoàn tiền để tạo niềm tin, sau đó bán sang các sản phẩm “chữa bách bệnh”, “rất cần thiết cho người già” với giá hàng triệu đồng. Do tin rằng sẽ lại được hoàn tiền, nhiều cụ đã mất tiền triệu chỉ để mua được các sản phẩm không rõ nguồn gốc.

Chị Trần Phương H. (phường Trung Mỹ Tây, TPHCM) kể, năm ngoái, mẹ chị (70 tuổi) đang ở quê thì có một người đàn ông gọi điện đến, tự xưng là cán bộ công an, thông báo số điện thoại của bà liên quan đến một đường dây rửa tiền xuyên quốc gia. Khi mẹ chị tỏ vẻ nghi ngờ, đầu dây bên kia liền đọc chính xác họ tên, số căn cước công dân, địa chỉ cư trú và chuyển sang cuộc gọi video để bà thấy người gọi điện mặc đồ công an, ngồi trong phòng làm việc của công an. Người gọi còn yêu cầu bà giữ bí mật để phục vụ công tác điều tra.

Nhóm lừa đảo này hướng dẫn bà cài một ứng dụng trên điện thoại và đăng nhập tài khoản ngân hàng để “kiểm tra dòng tiền”. Sợ mình hoặc con cháu bị liên lụy, bà làm theo từng bước. Khi chị Phương H. gọi điện cho mẹ, thấy tâm trạng bà bất ổn, chị gặng hỏi một hồi, bà mới dám nói. Kiểm tra tài khoản ngân hàng của mẹ thì đã bị rút gần 300 triệu đồng.

Chị H. cho hay: “Mẹ tôi là cán bộ hưu trí, rất cẩn thận trong mọi việc. Nhưng khi nghe nói liên quan đến pháp luật, do “công an” gọi đến, bà mất bình tĩnh nên mới bị lừa. Sau vụ này, bà không dám gặp người quen vì xấu hổ”.

Nên “chậm ra quyết định”

Tại hội thảo về cô đơn ở người cao tuổi, do Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai tổ chức mới đây, tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Phương Mai - Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần người cao tuổi - cảnh báo, người cao tuổi là đối tượng được nhắm đến nhiều nhất của tội phạm lừa đảo tài chính.

Theo tiến sĩ Phương Mai, người cao tuổi bị nhắm tới là do có tiền tích lũy. Kịch bản lừa đảo ngày càng đa dạng, được thiết kế tinh vi, khai thác tối đa tâm lý và hoàn cảnh sống của các nạn nhân. Đó là, nhiều người cao tuổi vẫn muốn duy trì vai trò chủ động trong gia đình, tự đưa ra quyết định và chứng minh sự minh mẫn của mình, từ đó ít chia sẻ với con cháu trước các giao dịch tài chính. Trong khi đó, họ lại mù mờ về công nghệ nên bị hạn chế trong việc tiếp cận nguồn thông tin xác thực và nhận diện thủ đoạn lừa đảo trên môi trường số.

Công an TPHCM phát tờ rơi cảnh báo về các thủ đoạn lừa đảo nhắm vào người cao tuổi - Ảnh do Công an TPHCM cung cấp

Người cao tuổi có nhu cầu cao về chăm sóc sức khỏe nên các thông điệp quảng cáo “chữa bệnh”, “kéo dài tuổi thọ” hay “nghỉ dưỡng ưu đãi” dễ dàng đánh trúng tâm lý nạn nhân. Ở một số trường hợp, sự suy giảm dần về khả năng đánh giá rủi ro và kiểm soát tài chính theo tuổi tác cũng làm giảm mức độ cảnh giác. Sau khi bị chiếm đoạt tiền, để gỡ gạc, một số nạn nhân tiếp tục bị dẫn dụ tham gia thêm các “vòng đầu tư” mới. Tâm lý xấu hổ hoặc sợ bị gia đình trách móc khiến họ lựa chọn im lặng, khiến tổn thất kéo dài và nặng nề hơn.

Tiến sĩ Phương Mai cho rằng, sau khi bị lừa, người cao tuổi không chỉ bị thiệt hại tài chính mà còn mất ngủ, căng thẳng kéo dài, tự trách mình, thậm chí có dấu hiệu trầm cảm. Theo bà, các thành viên trong gia đình cần duy trì sự kết nối tinh thần, giúp người cao tuổi có kênh chia sẻ thường xuyên để giảm cô đơn và giảm nguy cơ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo.

Thượng tá, tiến sĩ, chuyên gia tội phạm học Đào Trung Hiếu (Bộ Công an) cho rằng, người cao tuổi là nhóm dễ bị nhắm tới do sự thu hẹp phạm vi quan hệ xã hội sau khi nghỉ hưu, do hạn chế trong cập nhật thông tin và kỹ năng số. Các đối tượng lừa đảo thường không tiếp cận bằng hành vi chiếm đoạt ngay mà xây dựng quy trình thao túng theo từng bước: tạo niềm tin, kích hoạt cảm xúc lo lắng hoặc kỳ vọng, sau đó dẫn dắt nạn nhân thực hiện giao dịch tài chính hoặc cung cấp dữ liệu cá nhân.

Theo ông, biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là hình thành thói quen “chậm quyết định” trong các vấn đề liên quan đến tiền bạc và thông tin cá nhân. Mọi yêu cầu chuyển tiền, đầu tư hay xác thực tài khoản cần được kiểm chứng qua nhiều kênh độc lập như cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc người thân thay vì phản ứng tức thời theo hướng dẫn từ đầu dây bên kia. Đặc biệt, với người cao tuổi, nguyên tắc an toàn quan trọng là không xử lý các tình huống bất thường một mình.

Ông khuyên người cao tuổi nên kể ngay cho người thân về những cuộc gọi liên quan đến pháp luật, tài khoản ngân hàng hoặc yêu cầu bảo mật thông tin… để đối chiếu. Trên thực tế, nhiều vụ lừa đảo đã được ngăn chặn kịp thời nhờ sự can thiệp sớm của người thân hoặc cộng đồng xung quanh.

Nhóm phóng viên