Gia đình là tuyến phòng thủ đầu tiên

Kẻ gian đánh vào nỗi sợ hãi, niềm hy vọng

Tuổi tác khiến khả năng ghi nhớ, phân tích và đánh giá thông tin không còn nhanh nhạy như trước. Khi liên tục nhận các cuộc gọi hoặc tin nhắn mang tính đe dọa, thúc ép như “phải chuyển tiền ngay”, “liên quan đến vụ án”, “cơ hội cuối cùng để nhận thưởng”, nhiều người không đủ thời gian để suy xét hoặc trao đổi với người thân. Chỉ một khoảnh khắc hoang mang cũng có thể dẫn đến quyết định sai lầm.

Kẻ lừa đảo còn đánh thẳng vào những cảm xúc mạnh nhất của người cao tuổi: nỗi sợ hãi, niềm hy vọng và tình yêu thương dành cho gia đình. Chúng giả danh công an, cán bộ nhà nước hoặc đưa ra những lời hứa về thuốc chữa bệnh thần kỳ, cơ hội đầu tư mang lại lợi nhuận cao hoặc phần quà có giá trị lớn.

Có những trường hợp, kẻ gian mạo danh con cháu gặp tai nạn hoặc vướng rắc rối để yêu cầu chuyển tiền gấp. Khi tình thương và sự lo lắng lấn át lý trí, người cao tuổi rất dễ mắc bẫy. Nhiều đường dây lừa đảo còn kiên nhẫn xây dựng lòng tin trong thời gian dài. Chúng gọi điện hỏi han, xưng hô thân mật như người quen. Sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng, mối quan hệ giả tạo ấy khiến nạn nhân tin tưởng tuyệt đối nên khi “được” đề nghị góp vốn, đầu tư hoặc hỗ trợ tài chính, sự cảnh giác gần như không còn.

Người cao tuổi thường bị kẻ xấu mạo danh cơ quan công quyền gọi điện thoại để lừa đảo - Ảnh: Thanh Hoa

Sự cô đơn cũng là một “điểm yếu” thường bị khai thác. Nhiều người cao tuổi sống một mình hoặc ít có cơ hội trò chuyện với người thân. Khi có người thường xuyên quan tâm, hỏi han, họ dễ mở lòng và xem đó là chỗ dựa tinh thần. Từ những cuộc trò chuyện tưởng như vô hại ấy, kẻ gian từng bước thao túng suy nghĩ và hành vi.

Người già còn có tâm lý muốn tự giải quyết mọi việc, không làm phiền con cháu. Đối tượng lừa đảo cũng thường yêu cầu giữ bí mật hoặc khẳng định mọi việc hoàn toàn an toàn. Khi không chia sẻ với người thân, người già mất đi sự kiểm chứng và nhắc nhở từ gia đình.

Tạo thói quen an toàn trong môi trường số

Để giảm nguy cơ người cao tuổi bị lừa đảo, điều con cháu cần dành thời gian gần gũi, trò chuyện thường xuyên với ông bà, cha mẹ. Một người cao tuổi được quan tâm và kết nối hằng ngày sẽ ít có nhu cầu tìm kiếm sự chia sẻ từ người lạ trên mạng hoặc qua điện thoại. Gia đình cũng nên chủ động hướng dẫn người thân nhận diện các thủ đoạn lừa đảo phổ biến bằng những ví dụ cụ thể, dễ hình dung. Thay vì cảnh báo chung chung, hãy kể những câu chuyện có thật, phân tích cách thức mà tội phạm tiếp cận và dấu hiệu nhận biết để người cao tuổi ghi nhớ lâu hơn.

Nhiều gia đình áp dụng “quy tắc 3 không” và đặt ở nơi dễ nhìn thấy: không chuyển tiền cho bất kỳ ai khi chưa xác minh; không cung cấp mã OTP, thông tin tài khoản hoặc dữ liệu cá nhân cho người lạ; không tin vào những lời hứa về trúng thưởng, lợi nhuận bất thường hay chữa bệnh thần kỳ. Những nguyên tắc đơn giản này có thể giúp ngăn chặn phần lớn các tình huống lừa đảo.

Nếu ông bà, cha mẹ sử dụng điện thoại thông minh và dịch vụ ngân hàng, con cháu nên hỗ trợ cài đặt các công cụ bảo vệ như chặn cuộc gọi rác, lọc tin nhắn spam, nhận diện số điện thoại nghi ngờ lừa đảo và kích hoạt xác thực 2 lớp cho các tài khoản quan trọng. Ngoài ra, việc cùng nhau theo dõi các chương trình, chuyên mục cảnh báo tội phạm công nghệ cao cũng rất hữu ích. Khi được trao đổi, phân tích và giải thích ngay sau mỗi tình huống thực tế, người cao tuổi sẽ hiểu rõ hơn về các thủ đoạn lừa đảo và hình thành thói quen cảnh giác trong cuộc sống hằng ngày.

Nếu chẳng may ông bà, cha mẹ trở thành nạn nhân, điều cần thiết nhất là động viên và chia sẻ. Việc trách móc chỉ làm tăng cảm giác xấu hổ và tự trách, khiến người cao tuổi có xu hướng che giấu sự việc trong tương lai. Sự cảm thông của gia đình không chỉ giúp người thân vượt qua tổn thất mà còn tạo nên hàng rào bảo vệ hiệu quả nhất trước các chiêu trò lừa đảo ngày càng tinh vi.

Thạc sĩ Nguyễn Viết Hiền (Đại học Quốc gia Hà Nội)

Minh Tuệ (ghi)