Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho siêu đô thị TPHCM

Cần nhân lực chất lượng cao đa ngành

TPHCM đang đứng trước bước ngoặt phát triển chưa từng có, buộc phải phát triển theo chiều sâu, dựa trên tri thức, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Sinh viên Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TPHCM) trong một tiết học ứng dụng AI, thực tế ảo

Phó giáo sư, tiến sĩ Trần Lê Quan - Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TPHCM) - cho rằng, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số toàn cầu, việc phát triển nguồn nhân lực trình độ quốc tế trong các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo… mang ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tại Việt Nam, theo đề án đào tạo nhân lực trình độ quốc tế ngành AI, giai đoạn 2021-2025 cần bổ sung khoảng 5.500 nhân lực và con số này dự kiến tăng lên hơn 18.000 người vào năm 2035. Các lĩnh vực công nghệ sinh học, môi trường và năng lượng tái tạo - gắn với mục tiêu Net-Zero 2050 - cũng đang đối mặt tình trạng thiếu hụt lao động chất lượng cao.

Tuy nhiên, theo ông Trần Lê Quan, vấn đề không chỉ là thiếu người, mà là thiếu những nhân lực được đào tạo bài bản theo chuẩn quốc tế, có khả năng làm việc liên ngành, gắn khoa học cơ bản với nghiên cứu ứng dụng và nhu cầu doanh nghiệp. Khoảng cách giữa đào tạo trong nước và chuẩn mực quốc tế vẫn còn hiện hữu, đặc biệt ở các khâu nghiên cứu ứng dụng, liên kết doanh nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Giáo sư, tiến sĩ Huỳnh Quyền - Hiệu trưởng Trường đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM - thông tin, sự hình thành siêu đô thị TPHCM mở ra một không gian kinh tế - xã hội mới. Siêu đô thị này được kỳ vọng trở thành một cực tăng trưởng lớn của cả nước, đồng thời cũng đặt ra những thách thức về quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050 khiến quá trình chuyển đổi xanh và hình thành thị trường các bon trở thành “đơn đặt hàng” lớn về nhân lực của Việt Nam nói chung và TPHCM nói riêng. Đây không còn là câu chuyện đào tạo đơn ngành, mà đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có khả năng tích hợp kiến thức môi trường, kinh tế, công nghệ và quản trị.

Trước yêu cầu trong bối cảnh mới, giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM - cho rằng, giáo dục đại học cần chuyển mạnh từ vai trò đào tạo truyền thống sang vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo. Đại học không chỉ đào tạo nhân lực, mà còn phải trở thành hạt nhân trong hệ sinh thái khoa học công nghệ và khởi nghiệp của thành phố và vùng Đông Nam Bộ.

Dẫn dắt đổi mới sáng tạo

Từ định hướng đó, Đại học Quốc gia TPHCM đang tái cấu trúc toàn hệ thống theo hướng xây dựng các trường đại học thành viên trở thành trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, gắn nghiên cứu với chuyển giao công nghệ, thương mại hóa.

Trọng tâm không còn là đào tạo đơn ngành, mà là phát triển các hệ sinh thái liên ngành, nơi khoa học cơ bản, công nghệ, kinh tế và quản trị cùng hội tụ để giải quyết những bài toán cụ thể của TPHCM như đô thị thông minh, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, y sinh và công nghiệp công nghệ cao.

Muốn làm được điều này, Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM cho rằng, thành phố cần trao quyền tự chủ thực chất cho đại học trong nghiên cứu, hợp tác quốc tế và thương mại hóa công nghệ, đi kèm cơ chế trách nhiệm và đánh giá dựa trên sản phẩm đầu ra.

Giáo sư, tiến sĩ Mai Thanh Phong - Hiệu trưởng Trường đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) - nhấn mạnh, hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò then chốt trong nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu. Ông nêu ví dụ, giai đoạn 2020-2025, trường ký kết hợp tác với hơn 170 trường đại học và tổ chức quốc tế, thu hút hơn 6.000 sinh viên quốc tế và khoảng 180 lượt chuyên gia nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu… Nhờ đó, mỗi năm, trường công bố khoảng 1.200 bài báo khoa học trên các tạp chí WoS và Scopus, chiếm gần một phần ba tổng số công bố của Đại học Quốc gia TPHCM.

Tuy nhiên, vị hiệu trưởng cho hay, hợp tác quốc tế đang vướng nhiều khó khăn như các rào cản về ngôn ngữ và khác biệt văn hóa học thuật; thủ tục hành chính liên quan đến visa, giấy phép lao động và tạm trú cho chuyên gia, giảng viên, sinh viên quốc tế còn phức tạp. Ông kiến nghị TPHCM cần có cơ chế thông thoáng hơn trong thu hút giảng viên, chuyên gia và sinh viên quốc tế, đơn giản hóa thủ tục hành chính, visa, giấy phép lao động và tạo điều kiện làm việc, nghiên cứu lâu dài tại thành phố.

Có chính sách mạnh hơn trong việc đầu tư trọng điểm cho hạ tầng nghiên cứu, đặc biệt là các phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế và trung tâm nghiên cứu liên ngành. Thay vì đầu tư dàn trải ở từng trường, cần hình thành các cụm nghiên cứu dùng chung hạ tầng, phục vụ trực tiếp các lĩnh vực mũi nhọn như AI, bán dẫn, năng lượng sạch và công nghệ vật liệu.

Phó giáo sư, tiến sĩ Phạm Hoàng Quân - Hiệu trưởng Trường đại học Sài Gòn - cho rằng, muốn đào tạo được nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu siêu đô thị, cần đổi mới đồng bộ từ nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy đến năng lực đội ngũ giảng viên, tăng cường gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực quản trị đô thị, giáo dục, dịch vụ công và kinh tế sáng tạo.

Các chuyên gia đề xuất thành phố tiếp tục hoàn thiện thể chế cho mô hình hợp tác chính quyền - nhà trường - doanh nghiệp theo hướng thực chất, lấy kết quả đầu ra làm thước đo. Các chương trình đặt hàng đào tạo và nghiên cứu cần gắn với những bài toán cụ thể của TPHCM, có mục tiêu rõ ràng, lộ trình triển khai và cơ chế đánh giá minh bạch. Việc cho phép thí điểm các mô hình linh hoạt trong nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ được xem là điều kiện để đại học chủ động đưa tri thức vào đời sống.

Nguyễn Loan