Sự sống hồi sinh trên “đất chết” Bình Hưng Hòa

Công trình Trường tiểu học Trần Đại Nghĩa đang được xây trên khu đất từng là nghĩa trang Bình Hưng Hòa - Ảnh: Khải Ân

Bình yên, hưng thịnh, hiền hòa

Mảnh đất từng dày đặc mồ mả nay đã được san lấp, phát quang, sẵn sàng nhường chỗ cho những công trình dân sinh. Trường tiểu học Trần Đại Nghĩa - công trình đầu tiên được khởi công trên nền đất nghĩa trang cũ - đang dần thành hình. Tiếng xe cơ giới, máy móc vang rền suốt từ sáng đến chiều.

Đứng ở rìa công trình, ông Lê Minh (72 tuổi) lặng lẽ nhìn về phía ngôi trường đang được xây. Ông từng có nhiều chục năm trông coi và bốc mộ thuê ở nghĩa trang Bình Hưng Hòa. “Ngày xưa, tầm 6 - 7g tối là không ai dám bén mảng tới đây, chỉ những người như tôi mới dám ở lại qua đêm trong này” - ông kể.

Là một trong những hộ đầu tiên di dời nhà khỏi khu nghĩa trang từ năm 2017, gia đình ông Minh được hỗ trợ kinh phí để xây dựng nhà mới ở xã Vĩnh Lộc. Dẫu vậy, ông vẫn thường trở lại đây thăm người thân và nhìn những sự đổi thay của vùng đất cũ.

Ông ghi nhận, cỏ dại, cây rậm được dọn sạch, mồ mả lần lượt được di dời, trả lại không gian thông thoáng, sạch sẽ. Những tệ nạn như hút chích, trộm cắp cũng dần biến mất. “Tôi mong vùng đất này thực sự trở thành nơi bình yên, hưng thịnh đúng như tên gọi” - ông nói.

Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực quận Bình Tân (cũ), từ năm 2010, UBND TPHCM đã có chủ trương di dời nghĩa trang Bình Hưng Hòa nhằm chỉnh trang đô thị, cải thiện vệ sinh môi trường và đảm bảo an ninh trật tự. Dự án được triển khai theo 3 giai đoạn, bắt đầu từ năm 2014. Trong tương lai, nơi đây sẽ có 2 ngôi trường mới, phần diện tích còn lại khoảng 30,5ha sẽ được làm công viên cây xanh.

Cuối tháng 5/2025, khoảng 60 ngôi mộ cuối cùng của giai đoạn 1 và 2 đã được di dời, nâng tổng số ngôi mộ được di dời lên hơn 32.000. Dự án nay đã bước sang giai đoạn 3, cần di dời thêm 21.569 ngôi mộ. Dự kiến trong tháng 7/2025, chính quyền sẽ trả chi phí bốc mộ cho các hộ có thân nhân an táng trong nghĩa trang này.

Ngày 12/5, ban quản lý dự án đã chính thức khởi công xây dựng Trường tiểu học Trần Đại Nghĩa trên nền đất nghĩa trang cũ. Ngôi trường này cao 4 tầng, gồm 30 phòng học và các phòng chức năng, dự kiến sẽ hoàn thành vào tháng 12/2025.

Những người giữ mộ cuối cùng

Đến nay, gần 38.000 ngôi mộ tại nghĩa trang Bình Hưng Hòa đã được di dời và còn khoảng 15.000 ngôi mộ quanh chùa Di Lặc, chùa Giác Hải và dọc tuyến đường Bình Long, phường Bình Hưng Hòa chờ giải tỏa. Trong khu nghĩa trang cũ, vẫn còn lác đác vài nhà tạm xen giữa những dãy mộ chưa bốc. Các hộ này đã bám trụ tại đây hàng chục năm qua, đang chờ được bố trí nơi ở mới.

Trên con đường đất ngoằn ngoèo dẫn vào sâu trong nghĩa trang, chúng tôi gặp bà Phạm Thị Phẩm (63 tuổi) đang lom khom quét dọn trước một dãy mộ cũ. Gần 40 năm qua, bà sống giữa lòng nghĩa trang Bình Hưng Hòa.

Bà kể, ngày còn trẻ, bà theo chồng từ Thanh Hóa vào Sài Gòn kiếm sống, dựng tạm căn chòi nhỏ giữa nghĩa trang để nương thân. Khi có con cháu, bà cơi nới lều thành nhà. Hồi vợ chồng bà mới tới đây, nghĩa trang chỉ có vài ngôi mộ, dần dà cứ nhiều thêm thành mấy chục ngàn ngôi mộ. Vợ chồng bà mưu sinh bằng việc trông coi, dọn dẹp mộ.

Bà nói: “Nghe đâu họ giải tỏa hết. Tương lai chưa biết thế nào, nhưng nếu làm cho thành phố đẹp hơn thì tôi ủng hộ”.

Bà Đinh Kim Ngọc (thứ nhất từ trái sang) cùng các chị em ngồi đan hoa nhựa thủ công trong nghĩa trang Bình Hưng Hòa - Ảnh: Thanh Tâm

Cùng 2 phụ nữ khác ngồi trên tấm chiếu trải ngay chân một ngôi mộ, cần mẫn đan từng bông hoa nhựa, bà Đinh Kim Ngọc (64 tuổi) kể, bà cùng các chị em làm nghề dọn vệ sinh và giữ mộ 35 năm qua. Có thời điểm, mỗi người đảm trách cả ngàn ngôi mộ. Khi dự án di dời nghĩa trang được khởi động, bà chỉ còn trông coi 400 ngôi mộ. “Giờ chỉ cần nhìn người ta bước vô, tôi biết ngay họ là thân nhân của ai. Làm lâu ngày rồi, cũng mến tay mến chân” - bà nói.

Theo bà Ngọc, nơi đây từng là tụ điểm ma túy, mại dâm, là nơi trú ngụ của dân bụi đời, trộm cướp: “Kim tiêm lổn nhổn dọc các dãy mộ, không cẩn thận là đạp trúng. Có lần, ngủ trưa trong nhà mồ, tôi bị tụi nghiện lục túi lấy mất cái điện thoại. Tôi biết nhưng cứ nằm im để giữ mạng sống”.

Theo thời gian, những hình ảnh ấy dần lui vào dĩ vãng. Bà nói: “Đất chết buồn hiu ngày nào giờ đang sống lại. An ninh trật tự thay đổi nhiều lắm. Người dân ai cũng mừng, bởi lâu nay chỉ nghe nói việc di dời mộ, giờ mới thấy hình hài công trình mới hiện ra”.

Hiện tại, đội giữ mộ chỉ còn khoảng 20 người. Khi giai đoạn 3 của dự án hoàn thành, họ sẽ phải chia tay mảnh đất đã gắn bó mấy chục năm. Dẫu luyến tiếc, bà Ngọc vẫn hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn: “Nếu nơi này thành công viên hay trường học, con cháu mình sẽ được sống tử tế, đàng hoàng hơn. Nếu còn đủ sức, tôi sẽ bám trụ lại vùng đất này bằng nghề bán nước giải khát”.

Thanh Tâm