Sinh viên Việt ở Mỹ kể sử Việt bằng tiếng Anh

Khởi nguồn từ trải nghiệm “va chạm văn hóa”

Làm sinh viên ở Mỹ, Phương Trực nhận ra rằng, lịch sử Mỹ được hình thành từ những va chạm liên tục giữa các nền văn hóa. Điều này thể hiện rõ trong đời sống xã hội, giáo dục, chính trị đến sinh hoạt cộng đồng.

Anh bắt đầu quan sát những điều từng rất quen thuộc và nhận thấy cần nhìn lịch sử Việt Nam như một không gian luôn phải tương tác với bên ngoài, thay vì là một dòng chảy khép kín. Góc nhìn “va chạm văn hóa” ấy đã trở thành điểm tựa tư duy cho tác phẩm The downfall of the Nguyễn Dynasty (tạm dịch Sự sụp đổ của Triều Nguyễn) mà anh vừa cho xuất bản trong tháng 12/2025.

Lưu Phương Trực trong buổi ra mắt sách ở Đường sách TPHCM sáng 26/12

Trong nhiều tài liệu phương Tây, Triều Nguyễn thường được nhìn nhận như một giai đoạn suy tàn, mở đường cho thời kỳ Pháp thuộc. Theo Phương Trực, cách tiếp cận này không sai nhưng chưa đầy đủ. “Nhiều tài liệu không xem nhà Nguyễn như một chủ thể lịch sử có lựa chọn. Thực tế, thời nhà Nguyễn là giai đoạn mà lịch sử Việt Nam có sự va chạm văn hóa rất mạnh mẽ” - anh nhận xét.

Theo anh, viết lịch sử Việt Nam bằng ngôn ngữ quốc tế là cách để bước vào không gian đối thoại toàn cầu: “Nhiều bạn quốc tế chỉ nhớ Việt Nam qua cuộc chiến chống Mỹ. Họ không biết chúng ta từng có vua, càng không hình dung được Việt Nam có bề dày lịch sử hơn 4.000 năm”. Phương Trực viết không nhằm thay đổi cách nhìn của thế giới mà để đặt Việt Nam vào đúng không gian của nó: một câu chuyện đủ dài, đủ phức tạp để được lắng nghe và tranh luận.

Lưu Phương Trực sinh năm 2005, đang du học ở Mỹ, là sinh viên chuyên ngành lịch sử tại College of the Holy Cross (bang Massachusetts) và Denison University (Ohio). Tháng 5/2025, anh cho ra đời tác phẩm đầu tay Các công trình di sản văn hóa mang tính biểu tượng của TPHCM (Iconic cultural heritage ưorks of Ho Chi Minh city) bằng song ngữ Việt - Anh. Tháng 12/2025, anh tiếp tục cho xuất bản cuốn The downfall of the Nguyễn Dynasty.

Lựa chọn viết sử Việt bằng tiếng Anh đồng nghĩa với việc chấp nhận nhiều giới hạn. Nhiều thuật ngữ và sự kiện lịch sử Việt Nam không có cách gọi tương đương bằng tiếng Anh. Nếu giữ nguyên tiếng Việt, người đọc quốc tế khó tiếp cận, nhưng nếu dịch thì dễ có sự sai lệch. Vì vậy, anh chọn lối viết linh hoạt: dùng tên gọi quen thuộc trong tài liệu quốc tế, đồng thời giữ song song tên gốc tiếng Việt ở một số trường hợp để người đọc có thể tiếp tục tra cứu và đối chiếu. “Tôi muốn tất cả độc giả không bị đứt mạch khi tìm hiểu sâu về lịch sử Việt” - anh nói.

Viết là hành trình để trưởng thành

Khi viết sử Việt ở Mỹ, khó khăn lớn nhất của Phương Trực là sự thiếu hụt tư liệu tiếng Việt. Anh phải nhờ người thân mua và gửi các sách nghiên cứu từ quê nhà sang để đối chiếu.

Anh đọc song song các nguồn tư liệu trong nước và quốc tế, kiểm tra chéo thông tin và đặc biệt thận trọng với những tài liệu không do sử gia viết. Ngoài ra, anh còn mang bản thảo đến tham khảo ý kiến giảng viên của mình. Trước khi bắt tay thực hiện tác phẩm, anh dành 2 tuần tham quan, tìm hiểu thực địa để cảm nhận trọn vẹn không gian cổ kính của Kinh thành Huế. “Khi đến tận nơi, quan sát thực tế và tìm hiểu thông tin từ địa phương, tôi nhận ra thực tế đôi khi phức tạp hơn những gì ta đọc từ sách”.

The downfall of the Nguyễn Dynasty được Phương Trực viết trong vòng 2 năm

Công trình nghiên cứu về Triều Nguyễn được anh thực hiện trong 2 năm. Trong năm đầu, anh tập trung viết và năm còn lại, anh dành chỉnh sửa bản thảo. Phương Trực cho hay, anh thường viết vào cuối tuần hoặc những giai đoạn không có bài tập gấp. Có những thời điểm, anh viết liên tục trong nhiều tuần, nhưng cũng có giai đoạn phải tạm dừng để tập trung hoàn toàn cho việc học. Theo anh, điều quan trọng là giữ được nhịp độ ổn định chứ không nhất thiết ép mình viết quá nhiều trong một khoảng thời gian ngắn.

Anh nói, gia đình đã hỗ trợ tích cực để anh vừa học tập, vừa nghiên cứu. Đặc biệt, cha anh vừa hỗ trợ tài liệu, vừa là người phản biện nghiêm khắc. Trong một lần trao đổi về cách gọi Hiệp ước Nhâm Tuất, khi anh dự định chỉ dùng tên Treaty of Saigon (1862) theo thông lệ quốc tế, cha anh đã góp ý rằng, cách viết này có thể khiến bạn đọc trong nước khó nắm bắt. Từ trao đổi ấy, anh đã chọn ghi tên song ngữ. “Tôi trân trọng những cuộc gọi lúc sáng tinh mơ của cha từ nửa vòng Trái đất chỉ để nhắc tôi sửa lại tên hay kiểm tra một thông tin chưa chuẩn xác. Đó là ký ức đẹp nhất trong thời gian tôi thực hiện dự án” - anh tâm sự.

Phương Trực cho hay, hành trình viết cuốn sách này không chỉ là thực hiện một dự án học thuật mà còn là hành trình tự đối thoại với mình. Có những lúc anh hoài nghi năng lực bản thân, có khi định dừng lại bởi sợ viết chưa đủ sâu, chưa đủ đúng. Nhưng chính những khoảng chậm ấy lại giúp anh học cách kiên nhẫn. Anh nói: “Thấy “chưa đủ khả năng” là cảm giác bình thường của người làm nghiên cứu nghiêm túc, thậm chí phản ánh trách nhiệm với tác phẩm. Nếu có xảy ra những sai sót dù mình đã cố gắng và cẩn thận hết sức, thì đó cũng là một phần trong quá trình trưởng thành của tôi”.

Hồng Nga