Những kẻ “phá rối”

Trang Linh tốt nghiệp Đại học Sarah Lawrence (New York, Mỹ), từng có những tác phẩm trình diễn tại các sân khấu đa quốc gia, còn Kim Ngọc tốt nghiệp Trường Xiếc Việt Nam (Mai Dịch, Hà Nội), từng làm việc ở nhiều sân khấu truyền thống trước khi tham gia chuyến lưu diễn Làng tôi (My Village) tại châu Âu trong 3 năm.

Có một sân khấu mà bất cứ ai muốn “chơi” với rối cũng có thể thử; bất kỳ vật gì xung quanh, từ thanh gỗ, túi ni lông, ca nhựa, mảnh vải vụn… cũng có thể trở thành chất liệu; âm thanh, từ nhạc điện tử, trống chầu, guitar điện, sáo trúc… đều có thể hòa quyện trong phần âm nhạc trình diễn trực tiếp. Và cũng ở sân khấu đó, những vở diễn luôn có cơ hội xuất hiện nhiều lần để mọi thứ như kịch bản, cách biểu đạt, nghệ sĩ… đều có thể tiếp tục được sáng tạo, phát triển.

Nghệ sĩ Trần Kim Ngọc với tác phẩm sắp đặt Creation of Mother Goddess tại Treasure Hill Artist Village, Đài Bắc

“Mỗi người sẽ có cách tiếp cận khác nhau về rối, nghệ thuật rối. Với cá nhân tôi, sau khi gạt bỏ hết những thứ rườm rà, nghệ thuật rối là mối quan hệ giữa người biểu diễn, nghệ sĩ với chất liệu, vật liệu; từ đó làm nên những khám phá sâu sắc giữa cá nhân với những vật liệu, chất liệu xung quanh mình” - Phạm Trang Mỹ Linh (nghệ danh Linh Valerie Pham, hay Trang Linh) - đồng sáng lập TồLô - chia sẻ.

Rung động với nhau, rung động với rối

Năm 2020, hành trình của TồLô bắt đầu khi Trang Linh - nghệ sĩ rối và sân khấu thể nghiệm - gặp nghệ sĩ xiếc Trần Kim Ngọc trong quá trình dàn dựng vở Rối mơ (nhà hát Đó, Nha Trang). Ngoài sự rung động đôi lứa, cả hai còn tìm thấy sự đồng điệu trong tình yêu với rối và trăn trở về một loại hình sân khấu đương đại mới. 2 năm sau đó, cặp đôi nghệ sĩ đã cùng trở về Hà Nội và vun bồi nên sân khấu rối TồLô.

Những bước đi của TồLô mang đến tiếng vang lớn trong cộng đồng nghệ thuật khi có sự cộng hưởng từ 2 nghệ sĩ dày dạn kinh nghiệm. Trang Linh chia sẻ: “Nếu anh Ngọc có nhiều kinh nghiệm làm việc trong tổ chức lớn, nơi công việc có độ phân hóa cao và nghệ sĩ có điều kiện tập trung cho chuyên môn thì tôi lại có nhiều kinh nghiệm làm việc với tư cách nghệ sĩ độc lập - phải đóng nhiều vai trò một lúc, ngoài các vấn đề chuyên môn còn phải có kỹ năng tổ chức, sản xuất”.

Để củng cố nền tảng kiến thức, vợ chồng Linh và Ngọc đã nghiên cứu, học chuyên sâu tại nhiều làng nghề truyền thống của Việt Nam như: rối cạn Ổi Lỗi (Nam Trực, Nam Định trước đây), kỹ thuật sơn mài, rối dây tại phường rối Nguyên Xá (Đông Hưng, Thái Bình trước đây)… Càng tìm hiểu về rối, cả hai càng nhận ra rằng sân khấu rối ở Việt Nam chỉ tập trung nhiều vào loại hình rối nước trong khi còn có rất nhiều loại hình rối khác. Ví dụ rối Ối Lỗi ở Nam Định (trước đây) có cùng ông tổ với múa rối nước nhưng vẫn còn ít người biết đến; hay phường rối Nguyên Xá cũng đang gặp khó khăn khi trò dây chưa được quan tâm nhiều như trò sào… “Chúng tôi mong muốn sự đa dạng trong hệ sinh thái rối của Việt Nam không bị mất đi" - Trang Linh nói thêm.

Hình ảnh từ trích đoạn vở Thổ địa biểu diễn tại Bảo tàng Múa rối Đài Bắc - Ảnh: Tshiotio

Từ những tích lũy, nghiên cứu, TồLô đã đưa những loại hình múa rối truyền thống của các quốc gia khác như rối tay/budaixi (Đài Loan, Trung Quốc), rối bunraku (Nhật Bản), rối bóng (Trung Quốc) để thử nghiệm, tạo ra những biểu đạt mới trong ngôn ngữ rối và sân khấu vật thể (Object theatre) tại Việt Nam. TồLô cũng là đoàn lưu trú đầu tiên tại làng nghệ sĩ Đồi kho báu (Treasure Hill Artist Village) và Bảo tàng Múa rối Đài Bắc, Đài Loan trong 4 tháng.

Chỉ cần có một điểm bắt đầu và “chịu chơi”

Dù hạnh phúc khi được làm công việc sáng tạo mỗi ngày nhưng Linh và Ngọc cho biết, sân khấu rối TồLô vẫn gặp rất nhiều khó khăn từ nhân lực, kinh phí… để duy trì, phát triển. Nhưng, dù nhiều thách thức đến mấy, những con người ưa “phá rối” vẫn không dừng lại.

Trong hơn 2 năm từ khi thành hình, TồLô đã lấy rối là giao điểm kết nối giữa truyền thống với đương đại, các vấn đề xã hội với cái tôi cá nhân, nghệ sĩ trong nước với nghệ sĩ nước ngoài, nghệ thuật biểu diễn với câu chuyện cộng đồng…

Tháng 12/2024, tại Viện Goethe Hà Nội, TồLô phát triển vở Thổ địa với sự điều chỉnh về thiết kế âm thanh, ánh sáng và lối kể chuyện, để khán giả trên dải phổ tự kỷ và trẻ nhỏ có thể trải nghiệm. TồLô cũng thực hiện 2 buổi biểu diễn với câu chuyện bảo tồn động vật tại Hà Giang trong khuôn khổ Lễ hội Bảo tồn Vọc mũi hếch. Đặc biệt, giữa năm 2025, TồLô đồng tổ chức và đăng cai thành công chương trình lưu trú kéo dài 5 ngày thuộc khuôn khổ Liên hoan Sân khấu Trẻ châu Á (Asian Youth Theatre Festival - AYTF) tại Hà Nội với 24 nghệ sĩ trên khắp khu vực châu Á…

Một trích đoạn trong vở diễn Thổ địa

Trang Linh nói, tinh thần chung trong các chương trình mà TồLô thực hiện luôn là… phá rối: “Loại hình biểu diễn “Puppet Slam” rất thân thiện, không yêu cầu những tác phẩm hoàn thiện hay chỉn chu, chỉ cần nghệ sĩ có một điểm bắt đầu và tinh thần “chơi”. Chúng tôi lựa chọn loại hình này vì muốn rủ rê nhiều người chơi với rối hơn, mục đích cuối cùng là xây dựng một cộng đồng quan tâm đến loại hình này bao gồm cả người thực hành và người xem. Chúng tôi muốn mời mọi người đến, cùng nhau “phá” cho mọi thứ xôm lên, vui lên để đâu đó phá đi những định kiến và giới hạn về “rối”.

Nhiều người từng ngạc nhiên khi thấy các dự án, chương trình của TồLô luôn có sự góp mặt của các nghệ sĩ lớn đến từ những quốc gia khác nhau. Dẫu vậy, Trang Linh cho rằng việc thuyết phục được các nghệ sĩ nước ngoài đến với Việt Nam nói chung và nghệ thuật rối nói riêng không cần quá nhiều nỗ lực, bởi Việt Nam vốn có sức hút riêng đối với những nghệ sĩ thích “xê dịch”, thích đi tìm những nguồn cảm hứng mới. “Khi được đề cập đến những khả năng hợp tác, sáng tác ở Việt Nam, hầu hết các nghệ sĩ quốc tế mà chúng tôi có cơ hội tiếp xúc đều tỏ ra rất hào hứng” - Trang Linh nói thêm.
Khép lại một năm căng mình hoạt động và gặt hái nhiều thành tựu, TồLô đã sớm có những dự định bận rộn trong năm 2026. Nhóm sẽ tiếp tục dự án hợp tác cùng nghệ sĩ người Anh kéo dài trong 8 tháng, với mục đích xây dựng cộng đồng rối và mở rộng kỹ năng cho sân khấu rối.

Sự kiện thường niên “Puppet Slam” tiếp tục với tinh thần “phá rối” cũng sẽ được tổ chức vào tháng Mười một. Ngoài ra, TồLô sẽ tiếp tục sản xuất 2 tác phẩm sân khấu nguyên bản mới. Dù không ám ảnh về việc phải tiên phong nhưng những nỗ lực của TồLô chắc chắn đã và đang đưa nghệ thuật rối của Việt Nam vươn xa, khám phá bản sắc văn hóa muôn màu muôn vẻ hơn.

Linh Anh