Người lao động làm gì để đứng vững trong 'cơn bão' số hóa?

Học để không bị đào thải

Là công nhân nhà máy chế biến hạt điều, chị Nguyễn Trần Ngọc Nữ (phường An Lạc, TPHCM) đã quen với việc phân loại sản phẩm bằng mắt và kinh nghiệm. Mỗi ngày, chị cùng mấy chục công nhân khác ngồi dọc dây chuyền, lựa hạt đạt chuẩn xuất khẩu. Khi nhà máy đầu tư hệ thống phân loại tự động, việc phân loại thủ công như trên bị dẹp bỏ. Đứng trước nguy cơ mất việc, chị chủ động tìm hiểu cách vận hành máy và cách xử lý những lỗi cơ bản, chỗ nào chưa hiểu thì nhờ cán bộ quản lý hướng dẫn ngay. Nhờ đó, chị tự mình vận hành được dây chuyền, điều chỉnh thông số theo từng lô nguyên liệu.

Công nhân một công ty có vốn nước ngoài trong khu công nghiệp VSIP (phường Bình Dương, TPHCM) đang sản xuất linh kiện điện tử - Ảnh: Thanh Tâm

Tương tự, anh Nguyễn Hoàng Minh Huy - kỹ thuật viên cơ khí ở phường Bình Dương, TPHCM - cũng phải học lại từ đầu khi công ty đưa robot và hệ thống tự động hóa vào quy trình sản xuất. Nhận thấy nếu không tự nâng cao trình độ thì sẽ bị mất việc, anh chủ động học lập trình điều khiển robot, vận hành hệ thống và phân tích dữ liệu. Sau nhiều tháng mày mò, anh có thể điều phối robot, tối ưu hóa quy trình, giúp dây chuyền chạy ổn định hơn, làm tăng năng suất rõ rệt. Nhờ đó, anh duy trì được việc làm và có thu nhập cao hơn trước.

Không chỉ các nhân viên kỹ thuật mà giới nhân viên văn phòng cũng chịu áp lực cạnh tranh chỗ làm khốc liệt. Nhờ giỏi tiếng Anh, anh Phạm Thái Phúc (phường Tân Sơn Hòa, TPHCM) đã vượt qua nhiều ứng viên để vào nhân viên một công ty truyền thông của nước ngoài. Trong thời gian thử việc, anh tiếp tục học thêm tiếng Trung để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của công việc. Theo anh, nếu sớm hài lòng với những gì đang có, người lao động sẽ dễ bị đào thải.

Công nhân Công ty May mặc Garmex Saigon (phường Gò Vấp, TPHCM) chủ động học thêm kỹ năng cắt may trên máy điện tử để thích ứng với dây chuyền sản xuất hiện đại

Theo Cục Thống kê, năm 2025, cả nước có khoảng 1,06 triệu người trong độ tuổi lao động thất nghiệp và 1,4 triệu thanh niên không đi học cũng không đi làm. Cục này nhận định, tỉ lệ lao động phi chính thức còn cao, chiếm 63,1% tổng số người đang làm việc trong năm 2025. Điều này cho thấy tính bền vững của việc làm chưa cao, người làm việc tự do thường không có hợp đồng lao động, không tham gia bảo hiểm xã hội nên không được hưởng các quyền lợi cơ bản, làm tăng gánh nặng an sinh xã hội trong dài hạn. Cũng theo Cục Thống kê, tỉ lệ thất nghiệp của người từ 15-24 tuổi trong quý IV/2025 là 9,04%, cao gấp nhiều lần tỉ lệ chung.

Đổi mới đào tạo, tăng cường liên kết

Bà Lượng Thị Tới - Phó giám đốc Sở Nội vụ TPHCM - cho hay, trong giai đoạn 2025-2030, thị trường lao động Việt Nam sẽ chuyển dịch theo hướng kinh tế số, tự động hóa, chuyển đổi xanh, năng lượng tái tạo, giao thông sạch và logistics hiệu quả. Sự chuyển dịch này tạo ra nhiều việc làm mới nhưng cũng yêu cầu người lao động phải thường xuyên cập nhật chuyên môn và kỹ năng.

Nhiều người trẻ đến Trung tâm Dịch vụ việc làm TPHCM làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp

Theo bà, sau khi TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu hợp nhất, thị trường lao động ở TPHCM mới càng sôi động. Trong giai đoạn 2025-2030, thị trường lao động TPHCM cần tuyển dụng khoảng từ 800.000 đến 1 triệu người, trong đó 70% thuộc nhóm ngành dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Thừa lao động phổ thông, thiếu lao động kỹ thuật cao là thực trạng tồn tại từ lâu và kéo dài đến nay. Riêng trong năm 2026, thị trường lao động TPHCM cần tuyển hơn 300.000 người.
Nhiều doanh nghiệp (DN) đã liên kết với các trường đại học, cao đẳng để cùng đào tạo theo diện vừa học vừa làm, giúp cho việc đào tạo sát với thực tiễn hơn.

Tiến sĩ Dương Tôn Thái Dương - Phó ban Đào tạo, Đại học Quốc gia TPHCM - nhận định, một trong những yếu tố quan trọng để phát triển nguồn nhân lực là hướng nghiệp và giáo dục, đào tạo. Ông cho rằng, cần nhìn thẳng vào những chuyển động mới của thị trường lao động qua 3 nhóm vấn đề nổi bật: xu hướng phẳng hóa ranh giới lao động khiến dòng dịch chuyển và cạnh tranh nhân lực diễn ra mạnh chưa từng có; yêu cầu phát triển quốc gia trong bối cảnh Việt Nam vươn lên ở những lĩnh vực mới, đòi hỏi giáo dục đại học phải đổi mới từng môn học, gắn đào tạo lý thuyết với kỹ năng thực tiễn và năng lực thích ứng; áp lực từ thị trường buộc người lao động liên tục học hỏi và nâng cấp bản thân.

Ông cho hay, Đại học Quốc gia TPHCM đã chủ động đón đầu các xu hướng này bằng những bước đi rõ ràng, như đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, xây dựng chương trình liên kết giữa các trường thành viên với nhau. Từ nền tảng công nghệ thông tin, trường mở rộng đào tạo sang những chương trình liên ngành, giúp sinh viên có khả năng chuyển đổi linh hoạt khi thị trường thay đổi; trường định hướng cho sinh viên học tập suốt đời, trường cũng kết nối liên tục với doanh nghiệp và xã hội.

Theo ông, nên đào tạo theo mô hình đồng kiến tạo với sự tham gia chặt chẽ giữa nhà trường, DN và Nhà nước để hình thành hệ sinh thái đào tạo, việc làm bền vững. Đại học Quốc gia TPHCM đã điều chỉnh chương trình theo hướng tăng mạnh tỉ lệ thực hành (50% thời lượng), đồng thời chú trọng trang bị năng lực số, năng lực AI và công nghệ thông tin, năng lực ngoại ngữ để giảm khoảng cách giữa học và hành. Để việc đào tạo đạt hiệu quả cao, Nhà nước cần có chính sách và cơ chế quản lý thông thoáng hơn, tạo điều kiện cho các trường đại học và DN hợp tác theo cơ chế đặt hàng, đồng thiết kế chương trình. Đây là yếu tố then chốt giúp hoạt động đào tạo nhân lực sát với thực tiễn và đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh của đất nước.

Thanh Tâm

Ý kiến: Việc tuyển dụng của doanh nghiệp đã thay đổi Thị trường lao động đang thay đổi nhanh theo hướng linh hoạt hơn. DN - nhất là DN khối dịch vụ - đang tuyển dụng theo nhu cầu tức thời, không chỉ tuyển người giỏi mà còn tuyển người phù hợp, đúng thời điểm, đúng vị trí, đúng khu vực. Lao động phổ thông cũng dịch chuyển mạnh sang kiểu việc làm linh hoạt, chủ động chọn ca, chọn thời gian phù hợp. Đây là lý do mà các nền tảng việc làm xây dựng bộ lọc thông minh và tính năng ứng tuyển nhanh để người lao động tự tìm cơ hội thay vì bị động chờ đợi. Công nghệ đang làm thay đổi toàn bộ quy trình tuyển dụng. Những bước thủ công trước đây được thay thế bằng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu hành vi, chatbot phỏng vấn, giúp DN rút ngắn thời gian và chi phí. Người lao động cũng quen dần với việc nộp hồ sơ, phỏng vấn và nhận việc ngay trên nền tảng số. Vì vậy, Việc Làm Tốt đầu tư vào công nghệ gợi ý việc làm theo năng lực và vị trí địa lý, góp phần thu hẹp khoảng cách thông tin - một trong những rào cản lớn của thị trường lao động Việt Nam. Khi công nghệ thay đổi nhanh chóng, yêu cầu đối với người lao động cũng thay đổi rõ rệt. Hiện nay, DN không hỏi ứng viên có bằng cấp gì mà quan tâm ứng viên làm được gì, học nhanh đến đâu, khả năng thích ứng thế nào. Các kỹ năng số, ngoại ngữ, giao tiếp, thái độ chuyên nghiệp và tinh thần trách nhiệm là những yếu tố quyết định việc ứng viên nổi bật giữa thị trường giàu tính cạnh tranh. Bà Trần Kim Trang - Giám đốc kinh doanh, website Việc Làm Tốt Nhân rộng mô hình đào tạo tại doanh nghiệp Nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho các lĩnh vực kết nối hạ tầng - trụ cột chiến lược của TPHCM và cả nước. Để sinh viên bước vào thị trường lao động với tâm thế vững vàng, sự gắn kết giữa nhà trường và DN phải trở thành hoạt động xuyên suốt. Với thế mạnh đào tạo các ngành hàng không, hàng hải và đường sắt tốc độ cao, Trường đại học Giao thông Vận tải TPHCM đưa sinh viên đến các DN thực tập từ 3-6 tháng. Đây là giai đoạn quan trọng giúp người học cọ xát nghề nghiệp, tăng kỹ năng thực hành và nhận mức thu nhập có thể lên đến 15 triệu đồng mỗi tháng. Mô hình “đào tạo tại DN” cần được nhân rộng để đáp ứng nhu cầu nhân lực của các ngành mới nổi, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao. Thạc sĩ Dương Thị Kim Phượng - Giám đốc Trung tâm Tư vấn tuyển sinh, Trường đại học Giao thông Vận tải TPHCM Doanh nghiệp phải đào tạo lại nguồn nhân lực Công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa phát triển nhanh khiến nhiều kỹ năng cũ trở nên lỗi thời. Vì vậy, DN buộc phải đào tạo lại nguồn nhân lực để thích ứng với công nghệ mới, dữ liệu và cả trí tuệ nhân tạo. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc tái huấn luyện giúp DN bù đắp sự thiếu hụt nguồn lao động có kỹ năng và giữ lợi thế trên thị trường. Việc đào tạo lại tác động trực tiếp đến năng suất. Khi được bổ sung kiến thức, kỹ năng mềm và kỹ năng số, người lao động làm việc hiệu quả hơn, giảm sai sót và tăng chất lượng sản phẩm. Đây cũng là cách để DN giữ chân nhân tài, hình thành môi trường học tập liên tục và giảm chi phí tuyển dụng mới. Bản chất công việc đang thay đổi mạnh. Nhiều vị trí truyền thống bị thay thế bằng hệ thống tự động hóa và AI, buộc người lao động chuyển sang các vai trò mới đòi hỏi có tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp và giải quyết vấn đề - những kỹ năng mà máy móc chưa thể thay thế. Xu hướng làm việc từ xa và mô hình linh hoạt cũng yêu cầu người lao động có khả năng làm việc, quản lý công việc trên nền tảng số. Việc tái đào tạo không chỉ giúp DN ứng phó với biến động của thị trường mà còn tạo nền tảng để DN phát triển bền vững bởi khi có đội ngũ biết học nhanh, thích ứng linh hoạt thì DN mới đứng vững trước mọi thay đổi. Nếu công nghệ là đôi cánh của DN trong thời đại mới thì con người chính là đôi chân. Đôi chân ấy phải được rèn luyện liên tục để không tụt lại phía sau. Tiến sĩ Nguyễn Thuỵ Vũ - Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TPHCM (IFP)