Nghe Nhật Chiêu kể chuyện thú vị về Kiều

Chương trình mở ra không gian văn hóa để mọi người có dịp trao đổi về chữ nghĩa Truyện Kiều và tìm hiểu về bói Kiều với nhà nghiên cứu Nhật Chiêu.

Diễn giả Nhật Chiêu tại tọa đàm Ngày xuân kể chuyện Kiều

Nhật Chiêu: không thể chắc chắn 100% từ nào là của Nguyễn Du…

Bàn về chữ nghĩa Truyện Kiều, nhà nghiên cứu Nhật Chiêu cho rằng Nguyễn Du đã để lại kiệt tác nghệ thuật mà mỗi chữ là không thể thay thế.

Nhưng đáng tiếc là vẫn tồn tại một bộ phận người Việt nhưng kém tiếng Việt, không cảm nhận được cái hay trong câu chữ Truyện Kiều mà thậm chí còn cảm thấy khó hiểu, đâm ra bài xích.

“Ví dụ như câu “Chiều xuân dễ khiến nét thu ngại ngùng”, tại sao đã xuân rồi còn thu, có phải thơ Nguyễn Du phi lý, không liền mạch? Vì xuân đấy đâu phải mùa xuân và thu cũng chẳng phải mùa thu. Ý câu thơ là sóng tình dâng trào khi Kiều thấy một nam nhân mà “hài văn lần bước dặm xanh/Một vùng như thể cây quỳnh cành dao”, nói theo ngôn ngữ thời nay là “nam thần”, như Kim Trọng cũng phải bắc thang trèo tường nhìn mình làm vẻ ngại ngùng cũng ánh lên đôi mắt…” – nhà nghiên cứu Nhật Chiêu phân tích.

Theo Nhật Chiêu, có nhiều bản Truyện Kiều nhưng không có văn bản nào hoàn toàn giống nhau

Hay trong bản Kim Vân Kiều do Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải vừa được tái bản sau hơn 100 năm ra mắt, có nhiều từ khác với các văn bản Truyện Kiều khác. Trong đó, có một từ mà theo Nhật Chiêu là: “hay vô cùng mà các bản khác không có”. Đó là “lạnh” trong “Xập xòe én lạnh lầu không” thay vì “liệng” (“Xập xòe én liệng lầu không”) như các văn bản khác.

Ông cho rằng, “én lạnh lầu không” có thể tả cảnh thực mà cũng có thể là tâm cảnh, ở đó dù có thực thể chim én tồn tại hay không thì lầu vẫn vắng tanh, lạnh lẽo. Còn “én liệng” chỉ là tả cảnh én bay lượn.

“Đến nay, vẫn chưa tìm được văn bản viết tay nào của Nguyễn Du để lại. Chúng ta không thể biết được chính xác 100% từ được Nguyễn Du dùng là gì. Với những từ dùng khác nhau này, mỗi người đọc Truyện Kiều theo cách hiểu, cách cảm thụ của mình mà chọn từ hợp ý mình. Theo tôi đó là cách đọc Truyện Kiều tốt nhất và cũng là sự thú vị của chữ nghĩa Truyện Kiều. Riêng tôi, với trường hợp trên thì tôi thích chữ “én lạnh” hơn vì thể hiện cách dùng từ chỉ của riêng Nguyễn Du – đa tầng đa nghĩa và duy nhất” – nhà nghiên cứu Nhật Chiêu chia sẻ.

Chuyện thú vị về bói Kiều

Theo nhà nghiên cứu Nhật Chiêu, cách bói Kiều – một hình thức sinh hoạt văn hóa - tâm linh độc đáo riêng của người Việt Nam – đơn giản nhất là cầm quyển Truyện Kiều thắp hương và khấn: “Lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy tiên Thúy Kiều…” rồi lật giở trang sách bất kỳ và xem quẻ theo câu thơ trong đó.

Các bạn trẻ chờ được xem bói Kiều

Tuy nhiên, cách bói này dễ mất đi ý nghĩa khi những người rành Truyện Kiều hoàn toàn có thể ước lượng và lật giở sách trúng những đoạn chỉ “toàn điềm lành”. “Ai mà không muốn vui vẻ nên cứ lật phần đầu với phần cuối sách là được. Vì vậy, về sau, người ta có những cách để bói Kiều trở lại đúng ý nghĩa như là việc ghi các câu thơ Kiều lên thẻ bài và xáo trộn rồi bắt lấy thẻ bất kỳ…” – nhà nghiên cứu Nhật Chiêu chia sẻ.

Tuy nhiên, ý nghĩa nhất đối với ông khi biết đến bói Kiều chính là lời khấn “lạy tiên Thúy Kiều” chứng tỏ sức lan tỏa của Truyện Kiều trong dân gian và từ xưa người dân đã xem Kiều như tri âm tri kỷ. “Trong khi đám Nho sĩ tự nhận học cao hiểu rộng chửi bới, nhục mạ Kiều, xem nàng là gái làng chơi mạt hạng thì người dân lại xem Kiều là tiên. Một sự thông hiểu sâu xa, thể hiện cái tầm trí tuệ và sự tiến bộ trong quảng đại quần chúng nhân dân” – nhà nghiên cứu Nhật Chiêu nhận định.

Đông A