Khu thương mại tự do của TPHCM cần thể chế đột phá

Theo Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã đưa TPHCM chuyển từ vị thế một đô thị trung tâm sang siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics, với đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải – hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế.

Các chuyên gia tham dự hội thảo ngày 27/1

Trong cấu trúc phát triển mới này, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của TPHCM, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới. Vai trò của FTZ Cái Mép Hạ không chỉ dừng ở trung chuyển hàng hóa, mà còn là điểm kết nối các dòng chảy sản xuất - logistics - dịch vụ của toàn vùng Đông Nam Bộ.

Theo cách tiếp cận được các chuyên gia đề xuất, Cái Mép Hạ đóng vai trò “cửa ngõ hàng hải”, trong khi khu vực Đồng Nai - gắn với sân bay Long Thành giữ vai trò “cửa ngõ hàng không” cho sản xuất công nghệ cao và logistics hàng không. Hàng hóa từ các trung tâm sản xuất tại Bình Dương, Đồng Nai có thể được chế biến sâu, đóng gói, kiểm định trước khi đưa về FTZ Cái Mép Hạ để xuất khẩu. Ngược lại, nguyên liệu nhập khẩu qua cảng biển sẽ trở thành đầu vào trực tiếp cho các nhà máy trong vùng.

Cách tổ chức này giúp tối ưu chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đồng thời khai thác hiệu quả cảng biển nước sâu Cái Mép - Thị Vải và sân bay quốc tế Long Thành – hai hạ tầng chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Mô hình của khu thương mại tự do

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn - giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright - cho rằng việc hình thành FTZ không thể tách rời quá trình tổ chức lại không gian kinh tế vùng và chuỗi giá trị quốc gia. Đây không đơn thuần là mở rộng địa giới hành chính, mà là tái cấu trúc cách các dòng chảy hàng hóa, logistics, dịch vụ, vốn và dữ liệu được vận hành.

Ông Tuấn lưu ý, nếu FTZ chỉ được nhìn nhận như một khu ưu đãi thuế hay phi thuế quan đứng riêng lẻ, mô hình này sẽ sớm bộc lộ giới hạn. Ngược lại, khi FTZ được đặt trong cấu trúc liên kết vùng đồng bộ, gắn với các trung tâm sản xuất, logistics và dịch vụ lớn, nó mới có thể trở thành một thiết chế tạo đột phá, góp phần nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh cho toàn vùng.

Phân tích cụ thể hơn, ông cho rằng Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép không nên được xem là 3 dự án riêng lẻ, mà là 3 cực chức năng trong một chỉnh thể kinh tế tích hợp. Trong đó, Thủ Thiêm giữ vai trò trung tâm tài chính - dịch vụ; Long Thành là cửa ngõ hàng không và logistics giá trị cao; còn Cái Mép - Thị Vải là cửa ngõ hàng hải quốc tế với lợi thế cảng nước sâu hiếm có trong khu vực. Khi 3 cực này được kết nối chiến lược, chuỗi tài chính - hàng không - hàng hải sẽ hình thành, tạo nền tảng để FTZ vận hành hiệu quả và giữ lại giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Ông Vũ Chí Kiên - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM - cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở hạ tầng cứng, mà ở cách điều phối và kết nối liên vùng. Theo ông, để FTZ Cái Mép Hạ vận hành thông suốt, cần thiết lập một “luồng xanh” thể chế liên vùng, trong đó TPHCM đóng vai trò hạt nhân điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ giữa FTZ với các trung tâm sản xuất, logistics tại Đồng Nai và các địa phương lân cận, hướng tới mục tiêu hàng hóa luân chuyển xuyên suốt theo mô hình “không điểm dừng”.

Bên cạnh đó, ông Kiên đề xuất cụ thể hóa các cơ chế từ Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 để xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên đặc thù cho FTZ Cái Mép Hạ, tập trung vào các dịch vụ tài chính quốc tế và logistics công nghệ cao. Cùng với đó, việc thành lập Ban Quản lý FTZ chuyên trách với thẩm quyền đủ mạnh, được phân cấp rõ ràng trong quản lý đầu tư, đất đai, hạ tầng và lao động, được xem là điều kiện cần để bảo đảm tính minh bạch và đơn giản hóa thủ tục kinh doanh.

Mai Ca