Hiểu sử Việt qua chính tên gọi của mình

Buổi ra mắt sách ngày 25/1 dẫn dắt người tham dự đi qua những tầng nghĩa phong phú của tên gọi người Việt: Từ những cái tên “xấu” mang niềm tin dân gian để con dễ nuôi, dấu ấn của Nho - Phật - Đạo trong cách đặt tên, cho đến các quy ước quyền lực như kỵ húy, quốc tính.

Khi lịch sử nằm trong chính tên gọi thường ngày

“Một phần của lịch sử luôn hiện hữu qua những tên gọi thường ngày” - đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Họ và tên. Khi lần theo lịch sử của họ và tên, người đọc khó tránh khỏi việc tự đặt câu hỏi: Danh xưng của mình đến từ đâu? Nó mang theo điều gì từ quá khứ? Trong dòng chảy ấy, ta đang đứng ở vị trí nào?

Trong cuốn sách này, tác giả Trần Quang Đức đã biến những biến động của triều đại, những làn sóng di cư, những cấu trúc quyền lực và thay đổi xã hội thành trải nghiệm cá nhân. Bởi theo ông, mỗi con người đều mang trong mình một mảnh lịch sử thông qua tên gọi.

Tác giả Trần Quang Đức trò chuyện cùng độc giả tại buổi ra mắt sách - Ảnh: Phương Nhã

Họ của ta có thể gắn với một dòng họ, một vùng đất, hay một biến cố lịch sử đã lùi xa. Tên của ta có thể chứa đựng ước mong, niềm tin, hay thậm chí là nỗi lo âu của bậc cha mẹ tại một khoảnh khắc rất cụ thể trong đời sống.

Chính vì vậy, Họ và tên mở ra một lối đọc lịch sử mềm mại và gần gũi. Bên cạnh việc tiếp nhận tri thức, người đọc còn có thể soi chiếu bản thân trong dòng chảy danh tính của người Việt. Lịch sử giờ đây không nằm yên trên trang sách mà trở nên sống động trong chính cái tên ta mang theo suốt cuộc đời.

Một sáng tạo bền bỉ của con người

Khởi nguồn từ một điều tưởng như nhỏ bé, dựa trên việc khảo sát công phu nhiều nguồn tư liệu, Trần Quang Đức đã dẫn dắt người đọc bước vào một bức tranh lịch sử rộng lớn. Cuốn sách là cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa sử liệu và suy tưởng, giữa hiện thực và trí tưởng tượng tập thể.

Buổi trò chuyện thu hút đông đảo khách tham dự - Ảnh: Phương Nhã

Một trong những chi tiết khiến nhiều độc giả trầm ngâm khi đọc Họ và tên là câu chuyện về chữ “Thị” trong tên người Việt. Theo dòng thời gian, chữ “Thị” ít dần trong họ tên, nhất là ở các thế hệ trẻ. Không ít người mặc định đó là một yếu tố quê mùa hay kém đẹp. Nhưng khi lật mở những trang sách của Trần Quang Đức, người đọc nhận ra rằng chữ “Thị” không hề xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Nó được hình thành trong một bối cảnh lịch sử - văn hoá cụ thể, mang theo những tầng nghĩa riêng.

Tác giả cũng chia sẻ rằng tiếng Việt là một ngôn ngữ phức tạp, giàu nguyên âm và phụ âm, và người Việt xưa từng có rất nhiều tên. Ban đầu, tên có trước, họ có sau. Thậm chí, có giai đoạn người Việt chưa có họ. Tên gọi khi ấy cực kỳ mộc mạc, đơn giản và “xấu” để con dễ nuôi.

Trong buổi giao lưu còn có sự xuất hiện của nhà báo Lý Đợi - Ảnh: Phương Nhã

Khi xã hội dần ổn định, tri thức phát triển và chữ Hán du nhập, tên gọi bắt đầu mang thêm những lớp nghĩa mới, thanh nhã hơn, mang tính biểu tượng và phản ánh hệ giá trị đạo đức và trật tự xã hội. Cấu trúc họ và tên hình thành, rồi mở rộng thành họ - tên đệm - tên chính. Cấu trúc ấy vừa thể hiện sự gắn bó với gia tộc, vừa gửi gắm kỳ vọng về học vấn, công danh và vị thế xã hội.

Giữ tên mình trong một thế giới luôn thay đổi

Người tham dự đặt câu hỏi về xu hướng viết tắt tên họ trong quá trình hội nhập quốc tế: Liệu đó có phải là một xu hướng tích cực, và làm sao để vừa đưa cái tên của mình ra thế giới những vẫn giữ trọn vẹn ý nghĩa ban đầu?

Người tham dự đặt câu hỏi xoay quanh cuốn sách - Ảnh: Phương Nhã

Tác giả Trần Quang Đức cho rằng: “Chúng ta không thể chống lại thời đại, bởi thay đổi là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, cái tên của mình như thế nào thì cứ để như thế ấy. Quan trọng nhất là sự linh hoạt, nhưng phải có niềm tự hào và tình yêu dành cho chính tên gọi của mình”

Tác giả Trần Quang Đức ký tặng sách cho độc giả - Ảnh: Phương Nhã

Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt vừa là một công trình nghiên cứu sâu sắc, vừa là lời mời gọi mỗi người quay về đối thoại với chính mình. Để hiểu rằng, trong hành trình phát triển của một con người hay một dân tộc, nội lực văn hoá và tinh thần luôn là nền tảng. Và đôi khi, con đường trở về quá khứ để tái tư duy, tái cấu trúc, lại bắt đầu từ chính cái tên ta vẫn gọi mỗi ngày.

Phương Nhã