Hiến kế ổn định nguồn cung và giá cả xăng dầu

Áp lực về giá đã hiện hữu

Phó giáo sư, tiến sĩ Ngô Trí Long - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả, Bộ Tài chính - nhận định, 2 tháng đầu năm 2026, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tăng 2,94% so với cùng kỳ năm trước, trong khi chỉ số lạm phát cơ bản tăng 3,47%. Chỉ số lạm phát cơ bản tăng cao hơn CPI bình quân cho thấy lạm phát đang thẩm thấu dần vào cấu trúc chi phí chung của nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, bất kỳ cú sốc nào từ bên ngoài đều có thể khiến việc ổn định giá trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Theo ông, xung đột ở Trung Đông chỉ là bối cảnh bên ngoài. Điều đáng quan tâm là cơ chế truyền dẫn của cú sốc giá nhiên liệu vào nền kinh tế trong nước. Ngày 8/3, giá dầu thế giới tăng vọt (dầu brent có lúc lên 111,04 USD/thùng, dầu WTI lên 111,24 USD/thùng - mức cao nhất kể từ giữa năm 2022). Sự tăng giá này nhanh chóng tác động đến thị trường trong nước. Ngày 7/3, giá bán lẻ xăng dầu trong nước đồng loạt tăng mạnh: giá xăng E5 RON92 tăng 3.780 đồng/lít, lên khoảng 25.200 đồng/lít; giá xăng RON95-III tăng khoảng 4.700 đồng/lít, lên 27.040 đồng/lít.

Giá xăng tại Việt Nam tăng mạnh trong kỳ điều hành chiều 7/3 - Ảnh: Mai Ca (chụp tại cây xăng trên Quốc lộ 13, phường Hiệp Bình, TPHCM)

Giá thành phẩm thế giới dùng để tính giá cơ sở cũng tăng rất cao so với kỳ điều chỉnh giá trước: RON92 tăng 13,62%, RON95 tăng 14,01%, dầu diesel tăng 23,16%, dầu hỏa tăng tới 43,80%. Theo ông Ngô Trí Long, đây không còn là nhịp tăng thông thường mà là cú sốc chi phí rõ nét mà thị trường trong nước đang phải hấp thụ từ bên ngoài. Giá xăng dầu không chỉ tác động đến nhóm giao thông trong rổ CPI mà còn là đầu vào của mọi ngành kinh tế. Giá nhiên liệu tăng sẽ kéo theo cước vận tải, logistics, chi phí kho bãi, phân phối… tăng, cuối cùng lan tỏa vào giá hàng hóa và dịch vụ. Cú sốc nhiên liệu kéo dài có thể chuyển hóa thành lạm phát chi phí đẩy - một dạng lạm phát nguy hiểm hơn nhiều so với mức tăng giá xăng nhìn thấy ở cây xăng, bởi nó bào mòn đồng thời cả lợi nhuận của doanh nghiệp lẫn sức mua của người dân.

Ông nói: “Phải nhìn giá nhiên liệu tăng như một rủi ro đối với tăng trưởng chứ không chỉ là vấn đề quản lý giá. Nếu doanh nghiệp bị đặt trong trạng thái không dự báo được giá đầu vào, lãi suất, tỉ giá và sức mua, quyết định đầu tư của họ sẽ thận trọng hơn, sản xuất khó tăng tốc hơn và vì thế, tốc độ tăng trưởng chung cũng khó đạt được như kỳ vọng”.

Cần gói giải pháp đủ mạnh

Chuyên gia kinh tế, tiến sĩ Vũ Đình Ánh nhận định, trước sự biến động mạnh của giá xăng dầu thế giới, Nhà nước cần chủ động sử dụng hiệu quả các công cụ bình ổn giá hiện có. Việc đặt ra những điều kiện cứng nhắc như chỉ can thiệp khi giá tăng 20% là không phù hợp trong bối cảnh thị trường khó lường như hiện nay.

Bên cạnh công cụ bình ổn, ông đặc biệt lưu ý đến cơ cấu thuế trong giá xăng dầu. Hiện nay, tổng các loại thuế (giá trị gia tăng, xuất nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt) chiếm tới hơn 30% giá nhập khẩu. Do đó, việc điều chỉnh chính sách thuế là một giải pháp quan trọng để giảm bớt tác động từ giá thế giới đến nền kinh tế trong nước. Tuy nhiên, ông nhận định: “Vấn đề cốt lõi không phải là giá xăng dầu tăng bao nhiêu mà là chúng ta có thể duy trì nguồn cung được bao lâu. Điều đáng lo nhất là sự đứt gãy nguồn cung chứ không phải là vấn đề giá cả, bởi nếu không có nguồn cung thì nền kinh tế sẽ bị tê liệt hoàn toàn, bất kể giá ở mức nào”.

Ông phân tích thêm, nguồn cung xăng dầu của Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào nhập khẩu, với khoảng 12 triệu tấn dầu thô và 10 triệu m³ xăng dầu thành phẩm mỗi năm. Nếu nguồn cung này gián đoạn, Việt Nam sẽ thiếu nguyên liệu để sản xuất 70% nhu cầu trong nước. Đặc biệt, việc thiếu dầu diesel sẽ làm đình trệ hoạt động sản xuất và xây dựng, khiến tăng trưởng kinh tế khó đạt tỉ lệ cao.

Theo tiến sĩ Vũ Đình Ánh, khi giá xăng dầu tăng, lạm phát sẽ tăng theo và có thể khuếch đại. Nếu lạm phát tăng cao, mục tiêu tăng trưởng 2 con số chắc chắn sẽ không thể đạt được. Từ thực tế này, ông đề xuất, cần có sự tham gia của các nhà kinh tế trong tổ an ninh năng lượng của Thủ tướng Chính phủ để giải bài toán kinh tế vĩ mô chứ không chỉ là các chuyên gia ngoại giao hay hóa dầu.

Ông Ngô Trí Long cho rằng, giảm thuế không phải là “chiếc đũa thần”. Nếu giá dầu thế giới tiếp tục neo cao, công cụ thuế chỉ có thể hấp thụ một phần cú sốc. Vì vậy, quỹ bình ổn giá xăng dầu cần được vận hành linh hoạt, đúng lúc, đúng mức để làm phẳng những cú tăng sốc trong ngắn hạn. Mặc dù thông báo ngày 5/3 của Bộ Công Thương cho thấy quỹ không được sử dụng trong kỳ điều hành giá đó, nhưng nó cần sẵn sàng được kích hoạt khi thị trường chuyển sang kịch bản xấu hơn.

Cũng theo ông Ngô Trí Long, cùng với thuế và quỹ bình ổn, việc bảo đảm nguồn cung là yêu cầu then chốt. Trong quản lý lạm phát, việc thiếu hàng cục bộ thường nguy hiểm không kém việc tăng giá bởi nó dễ kích hoạt tâm lý găm hàng và khuếch đại áp lực thị trường. Do vậy, việc bảo đảm nguồn cung xăng dầu thông suốt là rất quan trọng. Bên cạnh đó, cũng cần kiểm soát chặt lộ trình điều chỉnh giá các mặt hàng do Nhà nước quản lý. Trong bối cảnh giá nhiên liệu đang tăng, việc nhiều mặt hàng chiến lược cùng tăng giá trong thời gian ngắn sẽ tác động mạnh lên CPI. Do đó, cần có sự điều hành tổng thể để giãn các đỉnh áp lực giá, tránh việc điều chỉnh chồng lấn khiến lạm phát tăng tốc.

Ông cho rằng, khi doanh nghiệp tăng giá để phòng thủ, người dân mua để tích trữ, nhà đầu tư yêu cầu biên độ an toàn cao hơn thì lạm phát có thể tự khuếch đại. Do đó, truyền thông chính sách cần rõ ràng, nhất quán và đi trước một bước.

Thanh Hoa