Gìn giữ giá trị mâm ngũ quả ngày tết qua góc nhìn văn hóa dân gian

Trong đời sống tâm linh của người Việt, mâm ngũ quả và mâm cúng Giao thừa không chỉ đơn thuần là sự sắp đặt các lễ vật. Đó là nơi kết tinh của các quan niệm về vũ trụ, ngũ hành, gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an và lòng tri ân sâu sắc hướng về tổ tiên.

Diễn giả buổi workshop - Nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Quách Trọng Trà

Tại buổi chia sẻ, nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà nhấn mạnh, mâm ngũ quả khắc họa rõ nét tín ngưỡng, thẩm mỹ và quan niệm sống, sự đa dạng văn hóa vùng miền cũng như điều kiện sống của mỗi gia đình.

Theo ông Trà, mâm ngũ quả ngày nay không còn là một cấu trúc cố định mà đã trở thành kết quả của quá trình giao thoa văn hóa Bắc - Nam qua nhiều đợt di dân trong lịch sử. Có những loại quả vốn là điều kiêng kỵ ở vùng này nhưng lại là biểu tượng may mắn ở vùng khác. Nhưng chính sự khác biệt này đã tạo nên những va chạm văn hóa thú vị, đồng thời mở ra quá trình dung hòa, tiếp biến giữa các vùng miền.

Nếu mâm ngũ quả phương Bắc chú trọng vào màu sắc ngũ hành với nải chuối xòe ra như bàn tay che chở cho gia đình, thì người phương Nam lại gửi gắm ước vọng qua những loại quả vườn nhà: Cầu - Dừa - Đủ - Xoài.

Cách bày trí mâm ngũ quả ngày tết cũng là một nghệ thuật

Ở miền Bắc, chuối gần như không thể thiếu trên mâm ngũ quả, được xem như hình ảnh của bàn tay nâng đỡ, chở che. Tại Nam Bộ, việc cúng chuối lại có những kiêng kỵ nhất định. Hoặc với quả cam, người miền Nam thường kiêng cam vì sợ sự "cam chịu", nhưng trong văn hóa miền Bắc và cửa Phật, quả cam lại tượng trưng cho sự ngọt ngào. Đó là triết lý "Cam lai" - niềm tin rằng sau những khó khăn, khổ cực (khổ tận) thì ngày ngọt ngào chắc chắn sẽ đến.

Bày một mâm ngũ quả đẹp không chỉ cần sự khéo léo mà còn cần cả sự thấu hiểu về đặc tính tự nhiên của hoa trái và khí hậu. Một yếu tố quan trọng khác là sau khi hạ mâm, hoa quả vẫn phải sử dụng được, vừa thể hiện tinh thần tiết kiệm, vừa mang ý nghĩa “lộc đầu xuân” mà tổ tiên ban cho con cháu. Màu sắc của mâm ngũ quả cũng được lưu ý, với ưu tiên các gam đỏ, vàng - tượng trưng cho may mắn, sung túc.

Sự kiện thu hút sự chú ý của bạn trẻ đến tìm hiểu

Nghệ thuật bày trí mâm cúng được nhìn nhận không phải là sự phô diễn hình thức mà cần đảm bảo tính chắc chắn, hài hòa và tôn nghiêm. Đồng thời, lễ phẩm, lễ vật đối với một nghi lễ thờ cúng từ quy mô quốc gia cho đến làng xã và tại gia thì đều có những quy chuẩn nhất định.

"Ngay cả trong sách sử của triều Nguyễn vẫn ghi rõ các lễ vật nào để cúng tế. Vì thế, những món ăn, lễ vật dâng cúng ngày nay cũng nên gắn liền với trầm tích lịch sử, ký ức của ông bà tổ tiên ta theo năm tháng" - ông Trà chia sẻ.

Một tín hiệu tích cực khi ngày càng nhiều các nhóm bạn trẻ chủ động trở về cội nguồn văn hoá qua tìm hiểu, nghiên cứu nghi lễ truyền thống. Tuy nhiên, cách tiếp cận và thực hành các nghi lễ ngày nay cần được đặt trong tinh thần hiểu đúng, làm đúng, tránh mê tín, hình thức hóa.

Khi được tiếp cận đúng cách, văn hóa thờ cúng không chỉ là ký ức quá khứ mà còn là điểm tựa tinh thần, giúp con người sống chậm lại và kết nối sâu sắc hơn với gia đình, tổ tiên.

Hồng Nga