Bóng chuyền nữ đi lên, bóng đá nữ chững lại: Hai con đường, hai kết quả

Việc đội tuyển BĐNVN góp mặt tại vòng chung kết World Cup 2023 từng được xem là cột mốc lịch sử. Nhưng sau đỉnh cao ấy, câu hỏi bắt đầu xuất hiện: vì sao BĐN vẫn chưa thể bứt lên, thậm chí có dấu hiệu đi xuống?

Một nghịch cảnh dễ nhận thấy: trong khi BĐNVN loay hoay tìm hướng phát triển thì BCNVN lại đang tiến lên một cách ổn định, từ giải quốc nội đến sân chơi quốc tế, thậm chí có vận động viên thi đấu thành công ở nước ngoài.

Nhưng đó không phải là nghịch lý. Đó là hệ quả của hai mô hình phát triển hoàn toàn khác nhau.

Đội BĐN U20 Việt Nam thua Thái Lan 1-4 ở vòng bảng Asian Cup 2026 và sau đó thua Nhật Bản 0-4 ở tứ kết, tan vỡ giấc mơ World Cup - Ảnh: AFC

BCNVN thành công nhờ kích hoạt được xã hội hóa

BCN không phát triển nhờ một thế hệ vàng, mà dựa trên nền tảng CLB tương đối ổn định và đặc biệt là quá trình xã hội hóa kéo dài hơn 20 năm.

Bước ngoặt quan trọng đến từ năm 2004 – khi BCN chuyển sang cơ chế gần chuyên nghiệp, cũng là thời điểm Giải BCN quốc tế VTV Cup ra đời.

Không chỉ là một giải đấu, VTV Cup trở thành mô hình tiêu biểu cho cách thể thao Việt Nam có thể phát triển khi kết hợp được nhiều yếu tố: chuyên môn, truyền thông và doanh nghiệp.

Trong suốt hai thập niên, giải đấu này duy trì được một giá trị cốt lõi: “các bên cùng thắng”: đội tuyển có cơ hội cọ xát quốc tế, doanh nghiệp quảng bá thương hiệu, địa phương thu hút sự kiện, người hâm mộ có sản phẩm giải trí chất lượng.

Chính cơ chế đó giúp VTV Cup không chỉ tồn tại, mà còn nâng cấp liên tục về chất lượng.

Gần đây, BTC giải đã mời nhiều CLB và đội tuyển mạnh từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Kazakhstan, Nga…; đồng thời cải tiến thể thức để các đội được thi đấu nhiều trận hơn, tăng tính cạnh tranh. Những chiến thắng của đội tuyển BCNVN trước các đối thủ mạnh tại giải không còn là bất ngờ đơn lẻ, mà là kết quả của quá trình tích lũy.

Đội tuyển quốc gia Việt Nam thua Đài Loan 0-1 ở Asian Cup 2025 và bị loại từ vòng bảng, mất quyền tranh chiếc vé tham dự vòng chung kết World Cup 2027 - Ảnh: AFC

Tất cả cùng tiến

Sự phát triển của hệ thống giải đấu đã kéo theo sự tiến bộ rõ rệt của vận động viên.

BCNVN không chỉ vô địch AVC Challenge Cup, mà còn lần đầu tiên đánh bại một đội tuyển châu Âu tại FIVB Challenger Cup – cột mốc mang ý nghĩa chuyên môn rõ ràng. Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy, Lê Thị Luyến, Nguyễn Thị Ngọc Hoa, Trần Thị Bích Thùy, Vi Thị Như Quỳnh… cho thấy một thế hệ cầu thủ có khả năng vươn ra quốc tế.

Thanh Thúy thi đấu tại Nhật Bản, sau đó sang Thổ Nhĩ Kỳ – một trong những trung tâm bóng chuyền hàng đầu thế giới. Từ môi trường đó, trình độ của cô tăng lên rõ rệt, và khi trở về đội tuyển, tác động lan tỏa là rất lớn.

Quan trọng hơn, BCNVN đã lần đầu tiên giành quyền tham dự giải vô địch thế giới của Liên đoàn bóng chuyền thế giới – FIVB Women's World Championship 2025.

Đây là bước tiến mang tính lịch sử, nhưng cũng là lời nhắc rằng khoảng cách với nhóm đầu thế giới vẫn còn xa. Những thất bại trước các CLB mạnh, hay việc chưa thể vượt qua Thái Lan, cho thấy hệ thống vẫn cần tiếp tục đầu tư.

Đằng sau những thành công, BCN vẫn tồn tại những điểm nghẽn quen thuộc của thể thao Việt Nam.

Lịch thi đấu thiếu cân đối – “no dồn, đói góp” – khiến đội tuyển quá tải trong 8 tháng đầu năm nhưng lại gần như không thi đấu ở giai đoạn còn lại. Tuyển trẻ sau khi giành thành tích lại thiếu kế hoạch dài hạn. Nguồn lực tài chính vẫn có giới hạn, và xã hội hóa chủ yếu mới dừng ở cấp CLB, giải đấu – chưa lan tới đội tuyển quốc gia.

Những vấn đề này, nếu không được giải quyết, hoàn toàn có thể khiến bóng chuyền nữ đi vào vết xe mà bóng đá nữ đang trải qua.

Niềm vui của các cô gái Việt Nam khi giành quyền tham dự giải vô địch thế giới – FIVB Women's World Championship 2025.

BĐN có nền móng quá mong manh

Ngược lại, thành công của BĐNVN trong nhiều năm qua chủ yếu đến từ đội tuyển.

Đó là thành quả của một thế hệ cầu thủ tài năng, được dẫn dắt tốt. Nhưng vấn đề là thành công ấy không phản ánh đầy đủ sức mạnh của hệ thống phía sau.

Giải vô địch quốc gia BĐN tồn tại với số lượng đội hạn chế, chất lượng không đồng đều. Nhiều đội bóng hoạt động theo kiểu duy trì phong trào, thiếu tính cạnh tranh.

Cấu trúc tài chính cũng là bài toán chưa có lời giải. Không giống bóng chuyền, BĐN vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước. Doanh nghiệp tham gia còn ít và thiếu tính dài hạn.

Hệ quả là nghề cầu thủ nữ chưa thực sự hấp dẫn. Thu nhập thấp, cơ hội ra nước ngoài hạn chế, tương lai nghề nghiệp không rõ ràng.

Quan trọng hơn, BĐN đang bị "đội tuyển hóa" khi nguồn lực dồn cho đội tuyển, còn CLB chỉ đóng vai trò cung cấp lực lượng.

Khác biệt ở hệ sinh thái, không phải năng lực

Nếu đặt hai môn cạnh nhau, sự khác biệt lớn nhất không nằm ở trình độ vận động viên.

BCN phát triển theo hướng: tập trung phát triển ở CLB, giải đa dạng, chất lượng, tính cạnh tranh cao từ các giải quốc nội đến quốc tế, từ đây hình thành thị trường chuyển nhượng VĐV đẳng cấp sôi động dẫn đến đội tuyển có nguồn lực dồi dào.

Trong khi đó, BĐN lại đi theo chiều ngược lại: tập trung toàn lực cho đội tuyển quốc gia sau đó mới ngược về CLB và duy trì hệ thống, nền tảng dù rẩt mong manh.

Một bên BCN đã kích hoạt được yếu tố xã hội hóa. Một bên BĐN vẫn nặng tính bao cấp.

Cần thay đổi từ cấu trúc

Không có giải pháp nhanh cho BĐNVN. Nhưng có những điều bắt buộc phải làm nếu muốn thay đổi.

Trước hết, cần chuyển trọng tâm từ đội tuyển sang CLB. Một nền bóng đá không thể phát triển nếu giải quốc nội yếu. Cả nước gồm 34 tỉnh thành mà chỉ 5 địa phương duy trì đội bóng tranh giải vô địch quốc gia.

Tiếp theo, phải tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia thực chất hơn giống cách bóng chuyền đã làm với VTV Cup và hệ thống CLB.

Song song đó là việc mở rộng cơ hội ra nước ngoài cho cầu thủ. Khi cầu thủ có giá trị thị trường, hệ thống sẽ tự vận hành tốt hơn.

Cuối cùng, tăng số đội phải đi kèm với tăng chất lượng từ tài chính đến đào tạo trẻ.

Không có nghịch lý nào giữa BCN và BĐNVN. Một bên phát triển vì có hệ sinh thái và biết tận dụng sức mạnh xã hội hóa. Một bên chững lại vì thành công chưa đi kèm nền tảng.

Nếu BĐNVN không thay đổi cấu trúc, những cột mốc như World Cup sẽ chỉ là điểm sáng đơn lẻ – thay vì khởi đầu cho một chu kỳ phát triển mới.

Đội tuyển BCNVN lần thứ ba liên tiếp lên ngôi vô địch AVC Nations Cup (2023, 2024, 2025)

Đặng Hoàng