Ngã quỵ trên sân đấu khi trái tim chưa 'đuổi kịp' cơ bắp

Bác sĩ thể thao Phạm Minh Tiện - Ảnh: Thành Lâm

Phóng viên: Thưa ông, công chúng thường mặc định người chơi thể thao là người có sức khỏe tốt. Vậy có sự khác biệt nào giữa sức mạnh cơ bắp và sức khỏe hệ tim mạch?

Bác sĩ thể thao Phạm Minh Tiện: Trong khoa học vận động, chúng tôi luôn phân biệt rõ ràng giữa 2 khái niệm này. Sức mạnh cơ xương phụ thuộc chủ yếu vào khối lượng cơ, khả năng huy động các sợi cơ và sự điều khiển của hệ thần kinh vận động. Còn sức khỏe của hệ tim mạch lại liên quan đến khả năng co bóp, giãn nở của cơ tim; độ đàn hồi của thành mạch máu; cùng khả năng điều hòa nhịp và áp lực khi cơ thể rơi vào trạng thái gắng sức. Đặc biệt là hệ tim mạch có tốc độ thích nghi chậm hơn rất nhiều so với sự phát triển của cơ bắp.

Vấn đề mấu chốt nằm ở chỗ một người có thể rất mạnh, rất nhanh và bền bỉ về mặt cơ học, nhưng hệ tim mạch của họ lại chưa kịp thích nghi tương xứng với mức tải trọng mà cơ thể đang bị ép phải chịu đựng. Khi vận động cường độ cao, tim phải tăng lưu lượng máu gấp 5 đến 7 lần bình thường, khiến áp lực trong buồng tim và mạch máu tăng lên đột ngột.

Nếu hệ tim mạch chưa quen với biên độ dao động lớn đó, hoặc mất khả năng tự điều chỉnh nhịp và áp lực, sự cố sẽ xảy ra. Khi ấy, sự gục ngã không phải vì cơ thể yếu, mà vì tình trạng quá tải đã vượt qua ngưỡng thích nghi của trái tim.

* Ông có thể giải thích về khái niệm “ngưỡng chịu tải” của cơ thể? Khi nào thì việc tập luyện thường xuyên không còn là liều thuốc bổ mà trở thành tác nhân kích hoạt biến cố cấp tính?

- Ngưỡng chịu tải trong y học thể thao được hiểu là mức độ stress sinh lý mà cơ thể có thể hấp thu, thích nghi và hồi phục mà không gây ra những tổn thương hệ thống. Ngưỡng này không cố định mà phụ thuộc vào rất nhiều biến số như tuổi sinh học của mỗi người thay vì chỉ nhìn vào tuổi tác trên giấy tờ. Nó còn liên quan chặt chẽ đến tiền sử vận động, bao gồm khả năng chịu đựng của hệ cơ, xương, khớp, dây chằng và cả hệ mạch máu.

Bên cạnh đó, chất lượng hồi phục thông qua giấc ngủ, dinh dưỡng, trạng thái tâm lý cũng như môi trường tập luyện đều góp phần định hình ngưỡng chịu tải này.

Tập luyện sẽ trở nên nguy hiểm và trở thành chất kích hoạt biến cố khi cường độ tập tăng quá nhanh, khiến cơ thể không kịp thích nghi. Đặc biệt là khi khối lượng tập luyện chồng lặp liên tục mà thiếu sự hồi phục. Hoặc khi người chơi bước vào trận đấu trong trạng thái mệt mỏi mà không biết.

Trong các môn như tennis hay pickleball, đặc thù vận động là sự ngắt quãng ở cường độ rất cao với những pha thay đổi hướng, tăng tốc và dừng lại đột ngột. Điều này buộc hệ tim mạch liên tục bị kéo lên rồi hạ xuống với tốc độ chóng mặt. Nếu trạng thái này vượt quá khả năng điều hòa của cơ thể, nguy cơ xảy ra biến cố cấp tính là điều khó tránh khỏi.

* Vậy đâu là bất thường về tim mạch, mạch máu não và tại sao chúng lại chọn thời điểm đang vận động mạnh để bùng phát thành đột quỵ?

- Những bất thường mang tính chất ẩn mình thường là tình trạng rối loạn điều hòa áp lực và nhịp tim khi gắng sức, hoặc những vùng mạch máu và cơ tim vốn đã kém đàn hồi từ trước. Có những trường hợp cơ chế bù trừ của cơ thể hoạt động rất tốt khi chúng ta nghỉ ngơi nhưng lại bộc lộ sự yếu kém khi phải chịu tải cao. Ngoài ra, bệnh mạn tính sẵn có cũng là yếu tố nguy cơ.

Bác sĩ thể thao Phạm Minh Tiện giải thích về nguy cơ chấn thương cho người chơi pickleball - Ảnh: Thành Lâm

Sở dĩ các sự cố chỉ bộc lộ khi vận động mạnh là vì khi nghỉ ngơi, cơ thể chúng ta đang vận hành trong “vùng an toàn sinh lý”. Nhưng khi gắng sức, mọi thông số từ áp lực, nhịp tim đến lưu lượng máu đều tăng vọt, khiến các điểm yếu sinh học bị kéo căng tới giới hạn cuối cùng.

Do đó, việc biến cố xảy ra đúng vào lúc cơ thể đang chịu tải cao nhất hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu khi điểm yếu nhất trong hệ thống bị phá vỡ.

* Các điều kiện như thời tiết nắng nóng, tình trạng mất nước hay áp lực tâm lý trong thi đấu đóng vai trò thế nào trong một ca đột quỵ?

- Chúng ta nên nhìn nhận vấn đề này dưới góc độ hiệu ứng cộng gộp. Các yếu tố ngoại cảnh đóng vai trò như “kẻ tiếp tay” nguy hiểm. Ví dụ, nắng nóng làm tăng nhiệt độ cơ thể, buộc tim phải làm việc cật lực hơn để thải nhiệt. Tình trạng mất nước làm máu trở nên đậm đặc hơn, khiến tim gặp khó khăn khi bơm máu đi nuôi cơ thể. Trong khi đó, áp lực tâm lý thi đấu sẽ kích hoạt hệ giao cảm, làm tăng nhịp tim và huyết áp lên mức báo động.

Một công thức rủi ro điển hình mà chúng ta thường thấy chính là sự kết hợp giữa việc gắng sức tối đa trong điều kiện nhiệt độ môi trường cao, đi kèm với tình trạng mất nước nhẹ nhưng kéo dài và sự căng thẳng cực độ của việc cạnh tranh. Tất cả hội tụ lại tạo nên môi trường lý tưởng để các biến cố tim mạch bùng phát.

* Chúng ta cần thay đổi tư duy phòng ngừa ra sao để thể thao thực sự đem đến lợi ích cho sức khỏe chứ không phải rủi ro?

- Một thực trạng phổ biến hiện nay là chúng ta vẫn xem thể thao phong trào theo kiểu vui là chính, dẫn đến việc thiếu chuẩn bị các kịch bản ứng phó khẩn cấp chuyên biệt cho các hoạt động thể dục thể thao. Nhiều sân tập và giải đấu vẫn còn thiếu nhân sự được huấn luyện về sơ cứu thể thao chuyên nghiệp cũng như các thiết bị y tế hỗ trợ tại chỗ.

Để thay đổi điều này, chúng ta cần 1 tư duy phòng ngừa khoa học hơn. Mỗi người chơi cần tự trang bị cho mình kiến thức về khoa học vận động và tìm hiểu thật kỹ đặc thù của bộ môn mình tham gia. Điều cốt lõi nhất vẫn là khả năng thấu hiểu và cảm nhận được giới hạn của cơ thể mình để biết khi nào cần dừng lại, đảm bảo việc vận động luôn nằm trong tầm kiểm soát an toàn.

Thanh Huyền (thực hiện)