Lý do khiến nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến ở Việt Nam tăng mạnh

Chia sẻ tại hội thảo Giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng, do Báo Tiền Phong tổ chức sáng 8/3, đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh (Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02, Công an TPHCM) – cho biết, các đối tượng lừa đảo liên tục thay đổi “kịch bản” để bắt kịp từng xu hướng, từng sự kiện nóng của đời sống.

Ví dụ các đối tượng thường lợi dụng các mốc thời gian như ngày lễ, ngày kỷ niệm như mùng 8/3 để tung ra các gói du lịch giá rẻ, dịch vụ tặng quà, đánh trúng tâm lý mua sắm của nạn nhân.

Các chuyên gia chia sẻ tại buổi hội thảo - Ảnh: Báo Tiền Phong

Chúng còn tiếp tục sử dụng công nghệ cao như Deepfake để giả mạo người thân, bạn bè trong các cuộc gọi video, hay phát tán tin nhắn giả mạo thương hiệu yêu cầu cập nhật thông tin thuê bao (SIM) cũng trở nên phổ biến. Đặc biệt, thủ đoạn mạo danh chiếm đến 90% các vụ việc, từ cơ quan chức năng đến các đơn vị cung cấp dịch vụ uy tín. Một số đối tượng còn sử dụng các trạm phát sóng BTS giả được ngụy trang tinh vi để phát tán tin nhắn rác, dẫn dụ nạn nhân vào các hội nhóm không lành mạnh, sau đó dùng chính những điểm yếu cá nhân để thao túng, tống tiền.

Luật sư Lê Trung Phát (Đoàn Luật sư TPHCM) nhận định rằng, lợi nhuận siêu khủng từ các vụ lừa đảo là động lực khiến tội phạm bất chấp rủi ro pháp lý. Tuy nhiên, một nguyên nhân quan trọng khác đến từ phía nạn nhân: lòng tham.

Dù đã có cảnh báo, nhiều người biết rõ những lời mời gọi lợi nhuận cao là bất thường nhưng vẫn bị hấp dẫn bởi những khoản lợi ‘từ trên trời rơi xuống’. Luật sư Lê Trung Phát dẫn chứng, các chiêu trò tuyển cộng tác viên online làm nhiệm vụ “like” bài, chia sẻ video với mức hoa hồng cao ngất ngưởng, hay các sàn đầu tư tài chính, tiền ảo hứa hẹn lợi nhuận “khủng” trong thời gian ngắn vẫn luôn có “đất sống”. Nó đánh trúng vào tâm lý muốn làm giàu nhanh, muốn kiếm tiền nhàn hạ của không ít người, khiến họ sẵn sàng bỏ qua mọi cảnh báo để lao vào bẫy.

Bà Phạm Châu Loan (Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank) cho biết, các ngân hàng hiện đã áp dụng cơ chế bảo mật đa lớp, bao gồm xác thực sinh trắc học, mã OTP, và hệ thống kiểm soát an ninh thích ứng. Hệ thống có thể nhận diện thiết bị lạ và tăng cường các bước xác minh nếu phát hiện giao dịch có dấu hiệu rủi ro cao.

Tuy nhiên, nhiều vụ lừa đảo không xảy ra trong hệ thống ngân hàng mà xuất phát từ các “điểm chạm” bên ngoài. Đó là khi người dùng nhận được các cuộc gọi mạo danh, dụ dỗ nhấp vào đường link giả mạo trong tin nhắn (SMS Brandname giả mạo), hoặc cài đặt các ứng dụng ngân hàng “rác” không chính thống do các đối tượng cung cấp. Chỉ cần nhập mã OTP hay xác nhận khuôn mặt theo hướng dẫn của kẻ gian, mọi lớp bảo mật của ngân hàng gần như trở nên vô nghĩa, và tiền có thể bị rút sạch trong tích tắc.

Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh trao đổi với các sinh viên dự hội thảo - Ảnh: Báo Tiền Phong

Tiến sĩ Võ Tiến Lộc (Trường Đại học Văn Hiến) nhấn mạnh, xã hội cần chuyển từ tư duy “chống lừa đảo” thụ động sang tư duy “quản trị rủi ro” chủ động. Thanh toán số đã trở thành một phần của hạ tầng kinh tế - xã hội, đặc biệt với giới trẻ và sinh viên. Sự tiện lợi đôi khi khiến họ lơ là cảnh giác. Một ví dụ điển hình là việc sinh viên chuyển tiền đặt cọc mua hàng online mà không kiểm tra kỹ thông tin, hoặc mắc bẫy các cuộc gọi báo nợ học phí, khóa sim… từ đó dẫn đến những sai lầm đáng tiếc.

Một nghịch lý đau lòng là dù số tiền bị chiếm đoạt rất lớn, lên đến 18.900 tỉ đồng (tương đương hơn 700 triệu USD) trong năm 2024, nhưng số vụ việc được trình báo lên cơ quan chức năng chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Lý do đến từ nhiều phía: tâm lý xấu hổ, sợ bị gia đình trách móc, e ngại thủ tục hành chính rườm rà, hoặc đơn giản là họ cho rằng việc trình báo sẽ vô ích. Nhiều nạn nhân, đặc biệt là sinh viên và người trẻ, chỉ chọn cách chia sẻ câu chuyện của mình trên mạng xã hội như một bài học cảnh tỉnh bạn bè, thay vì tìm đến công an.

Theo tiến sĩ Võ Tiến Lộc, sự im lặng này vô tình tạo ra một vòng luẩn quẩn. Nó khiến công tác thống kê, nắm tình hình gặp khó khăn, làm giảm hiệu quả của các chiến dịch cảnh báo và truyền thông. Khi thông tin không được cung cấp đầy đủ, cơ quan chức năng cũng khó có thể nhận diện chính xác phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm để có biện pháp ngăn chặn kịp thời.

Theo nhận định chung của các chuyên gia tại hội thảo, cuộc chiến chống lại nạn lừa đảo trực tuyến không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành công an hay hệ thống ngân hàng. Trước hết, nó bắt đầu từ chính nhận thức của mỗi cá nhân. Người dân cần ghi nhớ nguyên tắc bất di bất dịch: “Không có lợi ích nào đến mà không xuất phát từ lao động hoặc sự cho tặng hợp pháp”. Chìa khóa để bảo vệ bản thân chính là sự bình tĩnh để nhận ra các dấu hiệu bất thường, và tuyệt đối không để nỗi sợ hãi hay lòng tham chi phối hành động của mình.

Chủ động theo dõi thông tin từ các kênh truyền thông chính thống như báo chí, cơ quan chức năng để cập nhật các thủ đoạn lừa đảo mới. Mỗi vụ việc được phản ánh trên báo chí hay các cảnh báo từ cơ quan chức năng đều có thể trở thành bài học kinh nghiệm giúp người dùng nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro.

Không ngần ngại chia sẻ, trình báo các vụ việc đáng ngờ thì mới có thể đẩy lùi được nạn lừa đảo trên không gian mạng, xây dựng một môi trường số thực sự an toàn và lành mạnh.

Thanh Hoa