Lập hàng rào để bảo vệ trẻ trên mạng xã hội

Đủ kiểu xâm hại trẻ trên môi trường mạng

Thời gian gần đây, dư luận đặc biệt quan tâm tới đề xuất của đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Mai Thoa - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội - về việc nghiên cứu phương án cấm hoặc hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội. Theo bà, có nhiều hình thức xâm hại trẻ em trên mạng như bắt nạt, dụ dỗ, thậm chí bắt cóc. Nhận thức của trẻ còn hạn chế, dễ bị các nội dung hấp dẫn lôi kéo, trong khi phụ huynh lại không đủ thời gian và công cụ để giám sát.

Những nội dung nhảm nhí, bạo lực trên mạng xã hội thường gây tò mò, thu hút trẻ em - Ảnh: Huyền Anh

Theo tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, hiện có tới 2/3 trẻ em Việt Nam được tiếp cận internet với thời gian sử dụng trung bình từ 1-3 giờ/ngày. Internet mang lại nhiều tiện ích trong học tập và giải trí nhưng cũng ẩn chứa nhiều nguy cơ khó lường. Các chuyên gia tổng đài này chỉ ra 3 nhóm nguy cơ chính: các video, trò chơi tưởng như vô hại nhưng bên trong chứa yếu tố bạo lực, lệch lạc; sự ẩn danh trên mạng khiến các đối tượng xấu có thể mạo danh để tiếp cận, tạo lòng tin với trẻ; sự tò mò và xu hướng dễ tin của trẻ khiến chúng dễ bị lợi dụng.
Quỹ Nhi đồng của Liên hiệp quốc (UNICEF) cũng ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng của các nội dung xâm hại trẻ em được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ mô phỏng gương mặt (deepfake) trên toàn cầu. Nhiều hình ảnh của trẻ bị chỉnh sửa, tình dục hóa hoặc bị dùng để tạo ra nội dung giả mạo mà nạn nhân không hề hay biết. UNICEF cho rằng, các nội dung này có thể gây tổn thương lâu dài về tâm lý và danh dự của nạn nhân, làm gia tăng nguy cơ lan truyền các hành vi lệch chuẩn trong xã hội.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT) - cho rằng, việc cấm học sinh sử dụng mạng xã hội là cần thiết bởi trẻ em chưa đủ khả năng nhận thức để phân biệt đúng, sai trong môi trường thông tin phức tạp, trong khi mạng xã hội chứa nhiều nội dung, hình ảnh không phù hợp với lứa tuổi, dễ tác động tiêu cực đến quá trình hình thành nhận thức của trẻ. Mạng xã hội có thể kéo theo nhiều hệ lụy như gia tăng bạo lực học đường dưới dạng bôi nhọ, công kích nhau trên mạng, thậm chí dẫn đến xung đột ngoài đời. Mạng cũng gây nghiện và ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe tâm thần của học sinh. Theo ông, mạng xã hội chỉ là công cụ trao đổi, chia sẻ, không nên cho rằng nó là một phần tất yếu để hình thành công dân số.

Cần định danh tài khoản, quản lý theo độ tuổi

Có 2 con đang học tiểu học và THCS, chị Trần Thu Hà (phường Đại Mỗ, TP Hà Nội) rất ủng hộ việc cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội. Chị kể, chị từng bất ngờ khi vô tình xem được các đoạn chat và video mà con trao đổi với bạn bè trên mạng: “Nội dung có nhiều thứ không phù hợp với lứa tuổi. Cách nói chuyện cộc lốc, tục tằn, khác hoàn toàn với lời ăn tiếng nói hằng ngày của con ở nhà”.

Một học sinh THCS ở TP Hà Nội nghiện xem các video ngắn trên mạng xã hội - Ảnh: Bảo Khang

Theo chị, nên có quy định cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội bởi ở độ tuổi này, trẻ chưa phát triển đầy đủ về nhận thức và khả năng kiểm soát hành vi, rất dễ bị tác động. Khi có quy định, nhà trường cũng có cơ sở để cùng phụ huynh quản lý, giáo dục trẻ tốt hơn, nhất quán hơn. Hiện tại, cô giáo dạy lớp Một vẫn gửi bài tập về nhà, dặn dò qua mạng xã hội, buộc phụ huynh phải tạo tài khoản mạng cho con để tham gia các nhóm, theo dõi bài tập. Chị cho rằng, cách làm truyền thống (yêu cầu học sinh tự chép bài tập về nhà) vẫn hay hơn, giúp học sinh chủ động, có ý thức nghe giảng, dặn dò.

Luật gia Trần Văn Hiếu (Hội Luật gia TP Hà Nội) dẫn chứng, Úc là quốc gia đầu tiên trên thế giới cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội. Hy Lạp, Tây Ban Nha, Malaysia, Anh... cũng dự kiến cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội. Do đó, Việt Nam cũng nên xác định độ tuổi được dùng mạng xã hội. Ông đề xuất: “Phải định danh tài khoản mạng xã hội để tạo hiệu quả trong quản lý, rà soát. Bên cạnh đó, cần có các quy định về thời gian sử dụng thiết bị thông minh, về nội dung được phép đăng tải lên mạng để giảm thiểu các nội dung xấu, độc, bạo lực, tấn công tình dục trẻ em trên mạng”.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh cũng cho rằng, cần có nghiên cứu chuyên môn để xác định ngưỡng tuổi được dùng mạng xã hội, đồng thời phân biệt rõ giữa các nền tảng mang tính giải trí với các nền tảng phục vụ học tập, trao đổi kiến thức để có cách tiếp cận phù hợp. Theo ông, trách nhiệm quản lý, kiểm soát việc sử dụng thiết bị và mạng xã hội của trẻ trước hết là của gia đình. Bên cạnh đó, Chính phủ nên tham khảo kinh nghiệm từ một số nước đã hoặc đang quản lý chặt việc tham gia mạng xã hội của học sinh để xây dựng chính sách.

Huyền Anh