Vẽ bản đồ văn hóa Việt qua sách thiếu nhi

Hương sắc 3 miền trên trang sách

Trong tháng 1/2026, sẽ diễn ra lễ công bố và trao giải thưởng Sách quốc gia năm 2025. Trong các sách và bộ sách được đề cử giải, có nhiều ấn phẩm dành cho thiếu nhi như Dưới khung trời ngát xanh (Lữ Mai), Đại náo nhà ông ngoại (Nguyễn Xuân Thủy), Vang danh nghề cổ (nhiều tác giả), Thiên nhiên kỳ thú (nhiều tác giả), Sống (Hải Anh)…

Với bộ Vang danh nghề cổ (6 cuốn), lần đầu tiên, câu chuyện về làng nghề truyền thống khắp làng quê Việt được kể với trẻ thơ qua sách tranh. Các làng nghề gồm làng gốm Bàu Trúc, làng lụa lãnh Mỹ A, làng mộc Chàng Sơn, làng chạm bạc Đồng Xâm, làng nước mắm Phú Quốc…

Ngày càng có nhiều sách tranh kể về những vùng đất, câu chuyện văn hóa 3 miền dành cho thiếu nhi

Ở các giải thưởng sách quốc gia hằng năm, sách kể chuyện văn hóa Việt luôn là những đại diện sáng giá của mảng sách tranh. Trong 2 năm liền (2023 và 2024), các tựa sách thuộc dự án sách Em yêu Việt Nam mình của Lionbooks đều có giải. 2 năm trước, bộ sách Những đứa trẻ hạnh phúc (10 cuốn) viết về trẻ em các dân tộc Việt Nam cũng đã được tôn vinh. Giá trị nổi bật của các ấn phẩm trong bộ sách này là lồng ghép cảnh quan, bản sắc văn hóa vùng miền vào các câu chuyện với phần tranh minh họa đẹp, sống động, giàu cảm xúc.

Đề tài về văn hóa Việt được các đơn vị làm sách tập trung khai thác ngày càng nhiều, với những cách tiếp cận khác nhau và luôn có những điểm thú vị riêng. Nhà văn Thủy Nguyên viết về văn hóa 3 miền thông qua hình tượng dòng sông: Người mẹ sông Hồng, Em gái sông Hương và Chàng trai Cửu Long. Cuộc hành hương về những dòng sông - nơi khởi đầu của các nền văn minh và lưu dấu văn hóa bản địa của từng vùng đất - được kể nhẹ nhàng, dễ hiểu cho bạn đọc nhỏ tuổi.

Trong khi đó, với sở trường kể những câu chuyện văn hóa cho thiếu nhi, Võ Mai Chi đã mang đến nhiều tựa sách ý nghĩa. Trong bộ sách Đến thăm thành phố của em, có hình ảnh Sa Pa, Hà Nội, Huế, Bắc Ninh, Lý Sơn, TPHCM, Cần Thơ… Mỗi nơi chốn đều có những cảnh quan nổi bật và vẻ đẹp rất riêng từ vùng đất, con người, sinh hoạt, lễ hội. Đó cũng là điểm nhấn của bộ sách 6 cuốn này.

Ngày càng có nhiều sách tranh cho thiếu nhi kể về những vùng đất, câu chuyện văn hóa 3 miền. Các nhà văn “chính hiệu”, các cây bút không chuyên và họa sĩ trẻ đã cùng nhau tạo nên dòng chảy đậm dấu ấn cho sách tranh khai thác đề tài văn hóa Việt Nam.

Dấu ấn tập thể trong từng ấn phẩm

Nếu mỗi tác phẩm văn học thiếu nhi mang dấu ấn cá nhân của một tác giả thì sách tranh lại là thành tựu chung của nhiều người. Những nhóm tác giả được hình thành và họ cùng nhau tạo nên sự cộng hưởng, bổ trợ giá trị cho nhau để có được những bộ sách hay dành cho trẻ nhỏ. Ở đó, dấu ấn cá nhân nhường chỗ cho giá trị chung.

Dự án sách Em yêu Việt Nam mình với những tựa sách khai thác bối cảnh trải dọc đất nước, từ đồng bằng đến miền núi cao, từ thành thị ra biển đảo, có sự tham gia của nhóm tác giả, họa sĩ Chiều Xuân, Líu Lo, Heg, Thanh Phan, Nguyễn Cẩm Nhung… Bộ sách Em yêu biển đảo, biên cương của Nhà xuất bản Trẻ có sự đóng góp của các tác giả Nguyễn Thắm, Phùng Hạo, Uyên Đào.

Sách tranh về văn hóa Việt đang có một thị trường rộng mở

Sự ăn ý của tác giả chữ và tranh là một trong những yếu tố làm nên thành công của các ấn phẩm. Có thể kể đến 2 tựa sách nổi bật, bán chạy nhất của Nhà xuất bản Kim Đồng, gồm Chung một ngôi nhà và Đất nước gấm hoa của tác giả Võ Mai Chi và họa sĩ Hồ Quốc Cường, hay 2 cuốn sách Kỳ công diệu nghệ - Một số kỹ thuật và công nghệ trên dải đất hình chữ S trước thế kỷ XX và Thần long kích thủy - Lịch sử thuyền chiến Việt Nam của nhóm tác giả Đông Nguyễn - Kaovjets Ngujens…

Đặc điểm của sách tranh là đẹp, dễ hấp dẫn trẻ nhỏ; hình ảnh góp phần làm tăng mỹ cảm và để lại ấn tượng sâu đậm hơn là sách chỉ toàn chữ. Sự phát triển của sách tranh cho trẻ nhỏ cơ hội được đọc và học, sớm hiểu biết về văn hóa và khám phá những vẻ đẹp đáng tôn vinh của đất nước. Qua từng năm tháng, những trang sách thú vị cứ thế dẫn dắt trẻ thơ phiêu lưu qua những vùng đất ngập tràn hương sắc. Bởi vậy, đề tài văn hóa Việt là mảnh đất màu mỡ để các tác giả và nhà làm sách tiếp tục khai thác. n

Nhiều sách, bộ sách tranh về văn hóa Việt đã được bán bản quyền ra thế giới, như Hành trình đầu tiên, Đúng là tết!, Đón tết về nhà, Đủng đỉnh trăng đi… và mới đây nhất là Xuân mời mặt đất nở hoa, Xuân gọi bầu trời nhuộm nắng.

Lục Diệp