Văn học Việt khó trở lại thời hoàng kim?

Khi các tác phẩm văn học của một thời được nhắc nhớ tại những buổi lễ vinh danh 50 năm văn học nghệ thuật (giai đoạn 1975 - 2025), làng văn lại có dịp nhìn lại những giá trị của một thời, với rất nhiều thành tựu cũng như những dấu ấn "huy hoàng" của văn chương mà nay đã ngày càng vắng bóng.

Bên cạnh những tên tuổi đã được tôn vinh trong dấu ấn 50 năm, còn có những nhà văn với các tác phẩm từng là "hiện tượng" của văn đàn một thời. Một trong số đó là nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn. Mới đây, ông vừa ra mắt 2 cuốn sách: tiểu thuyết Kẻ khôn hơn vua và Chua ngọt đời văn (sách kể chuyện nghề). Tuy nhiên, sự xuất hiện các tác phẩm của ông ở thời điểm này khó có thể "gây sốt", là tâm điểm chú ý của dư luận như thuở nào.

Tiểu thuyết "Cù lao Tràm" từng được phát hành hàng trăm ngàn bản

Những năm thập niên 1980, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn từng có những tiểu thuyết in với số lượng hơn 100 ngàn bản, tạo làn sóng dư luận và các tác phẩm còn có tác động xã hội mạnh mẽ: Cù lao tràm, Đứng trước biển... Những câu chuyện phản ánh hiện thực xã hội, nói thẳng, nói thật đã trở thành vấn đề được bàn luận vượt ra khỏi khuôn khổ của văn chương.

Rất nhiều tác phẩm có mặt trong danh sách bình chọn dấu ấn 50 năm văn học nghệ thuật vẫn được tái bản những năm gần đây, nhưng với số lượng phát hành rất khiêm tốn. Các tiểu thuyết mới của thế hệ nhà văn sau này hiếm khi vượt lên được con số hàng chục ngàn bản, thậm chí chỉ dừng lại ở mức trên dưới 1.000 bản. Giải thưởng văn học hàng năm cũng chỉ giúp sàng lọc tác phẩm ghi dấu ấn nhưng cũng khó có thể đưa tác phẩm lên hàng "best-seller".

Văn hóa nghe nhìn cũng như sự tiếp cận thông tin, nhu cầu giải trí trong thời đại số đã góp phần thay đổi văn hóa đọc. Sách giấy nói chung và tác phẩm văn học nói riêng vẫn tồn tại song hành nhưng để nói trở lại "thời hoàng kim" như đã từng là một thách thức lớn, thậm chí là bất khả. Hiện nay, ngoài nhà văn Nguyễn Nhật Ánh luôn có sách phát hành mỗi năm với hàng chục ngàn bản in (bìa cứng và bìa mềm), rất khó nhà văn nào khác vượt qua kỷ lục trên.

"Cafe cùng Tony" - cuốn sách kỹ năng cho người trẻ được phát hành trên 100 ngàn bản

Nhờ sự phát triển của công nghệ và các nền tảng mạng xã hội, sách có thể phát hành vạn bản nhưng đó lại thuộc về các thể loại: sách kỹ năng, sách kinh tế, sách chữa lành, sách dạy ngoại ngữ...Một số tiểu thuyết best-seller có thể được cộng hưởng nhờ các tác phẩm phái sinh như chuyển thể thành phim hoặc tác giả vốn là người nổi tiếng, có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Tuy vậy, sách của KOL hầu hết vẫn thuộc về thể loại tản văn, kỹ năng sống, chữa lành...

Sách văn học (với các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết...) hàng thập niên qua đã và đang chảy một dòng chảy trầm lặng lẽ. Nhà văn vẫn viết, các tác phẩm vẫn ra đời, các giải thưởng vẫn được trao nhưng rất nhiều tác phẩm được tôn vinh rồi như "bóng chim tăm cá". Tác phẩm best-seller hiện nay phần lớn lại thuộc về văn học nước ngoài.

Nhìn lại 50 năm văn học nghệ thuật với những dấu ấn đặc biệt cũng là nhìn lại một "thời vàng son" đã qua của văn học Việt nửa thế kỷ qua. 50 năm tới sẽ là dấu ấn nào cho tương lai văn học - một câu hỏi không dễ trả lời trước thách thức của thời đại mới...

Lục Diệp