Từ cơn sốt 'bánh quy Dubai' đến cuộc chiến với đường

Những chiếc bánh quy dẻo Dubai “gây bão” ở Hàn Quốc - Ảnh: Wendy Teo/ST PHOTO

Hàng loạt quốc gia đang tìm cách đánh thuế đồ ngọt để cứu vãn sức khỏe cộng đồng nhưng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vừa đưa ra lời cảnh báo đanh thép: Những nỗ lực này vẫn là chưa đủ.

Từ cơn sốt bánh ngọt đến lời tuyên chiến của chính phủ

Câu chuyện bắt đầu từ một tiệm bánh nhỏ ở thành phố Jinju (Hàn Quốc) - nơi khởi nguồn của cơn sốt "bánh quy Dubai".

Món bánh này thực chất là một biến tấu đầy sáng tạo với lớp vỏ dẻo marshmallow, nhân hạt hồ trăn (pistachio) béo ngậy và sợi mì kadaif giòn tan, phủ bên ngoài bằng lớp bột cacao.

Giáo sư Lee Eun-hee, chuyên gia khoa học tiêu dùng tại Đại học Inha (Seoul - Hàn Quốc), lý giải rằng sự bùng nổ của món bánh này phản ánh tâm lý cạnh tranh và hiệu ứng đám đông mạnh mẽ tại Hàn Quốc. Người trẻ sẵn sàng thực hiện những cuộc chạy đua ngay khi cửa hàng mở cửa chỉ để sở hữu món bánh đang "làm mưa làm gió" trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cảnh báo, đằng sau lớp vỏ ngọt ngào đó, mỗi chiếc bánh chứa tới 500 calo, tương đương 2 chén cơm trắng.

Trong bối cảnh lượng đường tiêu thụ trung bình hằng ngày của người Hàn Quốc đã lên tới 60g - gấp đôi khuyến nghị của WHO, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung chính thức "tuyên chiến" với đường.

Ngày 28/1/2026, trên mạng xã hội X, Tổng thống Lee đề xuất áp dụng thuế hoặc phí đối với các sản phẩm chứa nhiều đường, tương tự cách quản lý thuốc lá. Ông lập luận rằng nguồn thu này sẽ được tái đầu tư để củng cố hệ thống y tế công cộng.

Đề xuất trên lập tức châm ngòi cho một cuộc tranh luận dữ dội giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe và nỗi lo lạm phát, khi các gia đình vốn đã chật vật với chi phí sinh hoạt nay lại lo ngại giá thực phẩm leo thang.

Người tiêu dùng mua đồ uống có đường tại châu Âu - Nguồn ảnh: Getty Images

Châu Âu và "thuốc lá của thế kỷ XXI"

Không riêng châu Á, tại Đức, đường cũng đang bị coi là "thuốc lá của thế kỷ XXI". Một liên minh nghiên cứu dẫn đầu bởi giáo sư Michael Laxey (Đại học Công nghệ Munich) và giáo sư Chris Kripridemos (Đại học Liverpool) vừa công bố một phân tích gây chấn động: Việc áp thuế đường có thể giúp Đức tiết kiệm tới 16 tỉ euro trong vòng 20 năm tới nhờ giảm gánh nặng bệnh tật.

Nghiên cứu chỉ ra đường không chỉ gây béo phì mà còn làm teo vùng hải mã - trung tâm trí nhớ của não bộ, đồng thời nuôi dưỡng tế bào ung thư. Dựa trên dữ liệu mô phỏng, nếu áp thêm 20% thuế lên đồ uống có đường, lượng tiêu thụ đường trung bình mỗi ngày của nam giới Đức độ tuổi 30 - 49 sẽ giảm đáng kể, dự kiến giúp ngăn chặn khoảng 244.100 ca tiểu đường loại 2 trong 2 thập niên.

Tại Anh, việc đánh thuế đồ uống có đường từ năm 2018 đã mang lại những con số biết nói. Các nhà nghiên cứu từ Đại học Cambridge và Oxford ghi nhận tỉ lệ béo phì ở các bé gái lớp Sáu (khoảng 10-11 tuổi) giảm 8% mỗi năm, đặc biệt ở những khu vực khó khăn.

Bên cạnh đó, số ca nhổ răng do sâu răng ở trẻ dưới 18 tuổi cũng được ước tính giảm 12%. Những dữ liệu trên là minh chứng sống động cho thấy chính sách thuế có thể thay đổi số phận sức khỏe của cả một thế hệ.

Thuế quan vẫn còn quá thấp

Dù hơn 110 quốc gia, bao gồm Anh, Pháp, Mexico và Thái Lan, đã áp dụng một số hình thức đánh thuế đường, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus - nhận định rằng mức thuế hiện tại "quá thấp để có hiệu quả", được thiết kế kém và hiếm khi được điều chỉnh theo lạm phát.

Theo chuyên gia kinh tế Anne-Marie Perucic của WHO, mức thuế trung bình toàn cầu đối với đồ uống có đường hiện chỉ khoảng 6,6%, thấp hơn nhiều so với mức khuyến nghị 20% để thực sự thay đổi hành vi người tiêu dùng.

Thậm chí, một lon nước ngọt 330ml hiện chỉ gánh mức thuế trung bình khoảng 2,4%. Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi lạm phát đẩy giá mọi thứ lên cao, các loại đồ uống có hại cho sức khỏe lại trở nên "rẻ đi" so với thu nhập của người dân.

Nhiều quốc gia chỉ đánh thuế nước ngọt có ga mà bỏ qua nước trái cây đóng hộp, sữa có đường, trà và cà phê uống liền. Điều đó khiến người tiêu dùng chỉ đơn giản chuyển từ loại đồ uống ngọt này sang loại khác.

Kệ hàng đường tại một siêu thị ở Seoul ngày 28/1 - Nguồn ảnh: Yonhap

Bài toán kinh tế và công bằng xã hội

Trở lại với câu chuyện tại Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác, rào cản lớn nhất vẫn là nỗi lo "thuế chồng thuế" lên vai người nghèo. Tuy nhiên, Ngân hàng Thế giới và WHO đều phản bác quan điểm này bằng những dữ liệu thực tế.

Một báo cáo năm 2020 phân tích trường hợp tại Kazakhstan cho thấy thuế đường thực chất mang lại lợi ích lớn nhất cho nhóm thu nhập thấp. Nhóm này thường tiêu thụ nhiều đồ uống có đường hơn và chịu rủi ro bệnh tật cao hơn. Khi giá tăng, họ giảm tiêu thụ mạnh nhất, từ đó giảm chi phí y tế và tăng thu nhập nhờ sức khỏe được cải thiện.

Giáo sư Yoo Ho-rim thuộc Đại học Kangnam (Hàn Quốc) gợi ý thay vì đánh thuế gián tiếp lên người tiêu dùng, chính phủ có thể áp dụng "thuế sức khỏe" trực tiếp lên các nhà sản xuất. Điều đó buộc các công ty phải giảm lượng đường trong sản phẩm để tránh thuế, giúp người tiêu dùng được tiếp cận thực phẩm lành mạnh hơn mà không nhất thiết phải trả giá cao hơn.

Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với làn sóng các bệnh không lây nhiễm như tiểu đường và tim mạch, thông điệp từ WHO yêu cầu các chính phủ cần mạnh tay hơn nữa.

Mục tiêu tổ chức này đề ra là tăng giá bán lẻ các sản phẩm có hại (bao gồm thuốc lá, rượu và đồ uống có đường) lên ít nhất 50% vào năm 2035 thông qua thuế. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể hy vọng "cai nghiện" thành công cho một thế giới đang ngập trong vị ngọt chết người.

Linh La (theo WHO, Healthpolicy-watch, Eurativ, Kyunghyang Shinmun, Straits Times, Korea Times)