Thực phẩm siêu chế biến nên được quản lý chặt như thuốc lá

Thực phẩm siêu chế biến như nước ngọt, bánh kẹo hay đồ ăn đóng gói có nhiều điểm tương đồng với thuốc lá vì được thiết kế để kích thích thèm ăn và khó kiểm soát mức tiêu thụ - Ảnh: Guardian

Các nhà nghiên cứu đến từ Đại học Harvard, Đại học Michigan và Đại học Duke cho rằng thực phẩm siêu chế biến (UPFs) được thiết kế có chủ đích để kích thích cảm giác thèm ăn, khiến người tiêu dùng khó kiểm soát lượng tiêu thụ. Cũng giống như thuốc lá, những sản phẩm này tác động nhanh lên "trung tâm khoái cảm" của não bộ, khiến con người dễ hình thành thói quen lặp lại dù biết là không tốt cho sức khỏe.

UPFs là các thực phẩm được sản xuất công nghiệp, thường chứa chất nhũ hóa, hương liệu và phẩm màu nhân tạo. Chúng xuất hiện khắp nơi và rất dễ tiếp cận, từ nước ngọt, snack, bánh quy cho đến nhiều món ăn chế biến sẵn. Chính sự tiện lợi và hương vị "đánh trúng" vị giác khiến UPFs trở thành lựa chọn quen thuộc của hàng triệu người trên thế giới.

Nghiên cứu chỉ ra rằng các nhà sản xuất UPFs tối ưu hóa công thức để sản phẩm "ngon vừa đủ", tác động nhanh và mạnh đến cảm giác thỏa mãn, tương tự cách ngành thuốc lá từng điều chỉnh hàm lượng nicotine. Bên cạnh đó, những nhãn mác như "ít béo", "không đường" hay "tốt cho sức khỏe" bị cho là hình thức "đánh bóng hình ảnh" khiến người tiêu dùng lầm tưởng sản phẩm an toàn hơn thực tế.

Giáo sư Ashley Gearhardt, nhà tâm lý học, cho biết nhiều bệnh nhân của bà thừa nhận cảm giác "nghiện" đồ ăn siêu chế biến. "Họ nói rằng trước đây họ nghiện thuốc lá, còn bây giờ là nước ngọt và bánh ngọt. Họ biết điều đó không tốt, nhưng rất khó dừng lại." - bà Ashley chia sẻ.

Theo các tác giả, cuộc tranh luận về UPFs đang đi theo con đường quen thuộc, ban đầu đổ lỗi cho cá nhân vì "ăn uống thiếu kiểm soát", rồi dần nhận ra vai trò của ngành công nghiệp trong việc tạo ra những sản phẩm dễ gây lệ thuộc. Điều đáng lo ngại là khác với thuốc lá, con người không thể không ăn. Trong môi trường thực phẩm hiện đại, việc tránh hoàn toàn UPFs gần như là bất khả thi.

Vì vậy, các nhà khoa học đề xuất cần nhìn UPFs dưới góc độ rủi ro sức khỏe cộng đồng, thay vì chỉ là lựa chọn cá nhân. Họ cho rằng hoàn toàn có thể phân biệt và quản lý các sản phẩm gây hại này, tương tự cách xã hội kiểm soát đồ uống có cồn hay thuốc lá, thông qua hạn chế quảng cáo, siết chặt nhãn mác tiếp thị và tăng trách nhiệm của doanh nghiệp.

Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng cần thận trọng khi so sánh trực tiếp UPFs với thuốc lá. Theo họ, vẫn cần thêm bằng chứng để xác định liệu thực phẩm siêu chế biến có gây nghiện về mặt sinh học như nicotine hay chủ yếu khai thác thói quen và sự tiện lợi. Tuy nhiên, đa số đều đồng thuận rằng UPFs đang góp phần làm gia tăng các bệnh không lây nhiễm như béo phì, tiểu đường và tim mạch.

Trong bối cảnh nhiều hệ thống y tế trên thế giới đã chịu áp lực lớn, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng nếu không có biện pháp can thiệp mạnh mẽ từ chính sách công, thực phẩm siêu chế biến có thể trở thành "thuốc lá mới" của thế kỷ 21, phổ biến, hợp pháp nhưng âm thầm gây tổn hại sức khỏe cộng đồng.

Nhật Minh (theo Guardian)