Khám phá 'bảo tàng nấm' độc đáo giữa đại ngàn Tây Nguyên

Hành trình lưu giữ thế giới nấm

Sau hàng chục năm lặn lội khắp các cánh rừng Tây Nguyên, PGS.TS Nguyễn Phương Đại Nguyên – Trưởng phòng Đào tạo, giảng viên cao cấp khoa Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, Trường Đại học Tây Nguyên cùng các cộng sự đã âm thầm gây dựng nên một “bảo tàng nấm” độc đáo. Công trình này không chỉ phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về thế giới nấm phong phú của vùng đất đại ngàn.

"Bảo tàng nấm" tại Trường Đại học Tây Nguyên

Theo thầy Nguyên, Tây Nguyên là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao ở Việt Nam, với nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Điều kiện khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao sau những cơn mưa tạo nên môi trường lý tưởng cho nấm sinh trưởng. Sự đa dạng của các kiểu rừng và sinh cảnh khác nhau cũng tạo nên sự phong phú về các loài nấm.

Chính sự phong phú ấy đã khơi dậy niềm say mê đặc biệt của thầy Nguyên với thế giới nấm. Năm 1997, khi còn là sinh viên Trường Đại học Tây Nguyên, ông đã bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu về các loài nấm, thậm chí chọn chủ đề này làm đề tài luận văn tốt nghiệp. Sau khi tốt nghiệp và công tác tại trường, niềm đam mê ấy vẫn được ông bền bỉ theo đuổi.

Năm 2009, khi thực hiện luận án tiến sĩ về đa dạng các loài nấm lớn (nấm thể quả), ông bắt đầu những chuyến đi thực địa dài ngày trong các vườn quốc gia, khu bảo tồn ở Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai… để tìm kiếm từng mẫu nấm phục vụ nghiên cứu.

Từng mẫu nấm được nhóm nghiên cứu của thầy Nguyên định danh, tạo mã QR để thuận lợi cho việc bảo quản, nghiên cứu

Quá trình khảo sát, ông nhận ra một thực tế đáng lo ngại, số lượng nấm ngoài tự nhiên ngày càng suy giảm. Nguyên nhân đến từ diện tích rừng thu hẹp, biến đổi khí hậu khiến môi trường khô hạn hơn, cùng với việc người dân săn tìm nấm, đặc biệt là nấm linh chi, khiến nhiều loài không kịp phát triển và đứng trước nguy cơ biến mất.

Từ thực trạng đó, ông cùng các giảng viên, học viên và sinh viên có chung niềm đam mê thành lập một nhóm nghiên cứu gần 20 người để khảo sát, thu thập, nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen các loại nấm. Mỗi mẫu nấm thu được đều được chụp ảnh ở nhiều góc độ để ghi lại hình dạng, màu sắc. Sau đó, các mẫu nấm được xử lý ngay tại chỗ để giữ nguyên hiện trạng, trước khi mang về phòng thí nghiệm phân tích, rồi phân loại thành các nhóm như nấm dược liệu, nấm ăn, nấm độc…

Một số mẫu nấm linh chi

Một loại nấm linh chi đỏ nằm trong sách đỏ được bảo tồn bày tại "bảo tàng nấm"

Gây dựng bảo tàng và định danh cho từng loại nấm

Trong các chuyến hành trình vào rừng thu thập mẫu nấm, thầy Nguyên và cộng sự đã trải qua không ít gian nan. Thầy Nguyên lý giải: “Nấm thường phát triển mạnh vào mùa mưa, vì vậy các chuyến khảo sát, tìm kiếm của nhóm cũng bắt đầu khi những cơn mưa đổ xuống các cánh rừng. Đường rừng trơn trượt khiến việc té ngã xảy ra như cơm bữa. Rừng núi rộng lớn cũng khiến nhiều anh em trong nhóm bị lạc đường”.

Từng mẫu nấm được bảo quản, sắp xếp cẩn thận

Có những chuyến đi, ông cùng các sinh viên và nghiên cứu sinh bị mắc kẹt giữa rừng sâu khi nước suối bất ngờ dâng cao và chảy xiết. Cả đoàn buộc phải ở lại trong rừng chờ nước rút. “Trời mưa, gió lạnh, lại không chuẩn bị đủ lương thực, mọi người phải tìm các loại thực vật, nấm trong rừng để cầm cự”, thầy Nguyên kể.

Sau hơn 1 thập kỷ kiên trì lặn lội trong rừng, nhóm nghiên cứu của thầy Nguyên đã thu thập được khoảng 4–5.000 mẫu, tương ứng với gần 1.000 loài nấm khác nhau, trong đó có nhiều loài nằm trong sách đỏ.

Từ nguồn tư liệu quý giá này, năm 2019, “bảo tàng nấm” của Trường Đại học Tây Nguyên chính thức được hình thành. Dù điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế và mới trưng bày được hơn 400 loài, nhưng “bảo tàng” đã góp phần phác họa bức tranh đa dạng của các loài nấm ở Tây Nguyên.

Đặc biệt, toàn bộ mẫu nấm đều được số hóa và định danh. Chỉ cần quét mã QR, sinh viên, nhà nghiên cứu hay khách tham quan có thể tra cứu đầy đủ thông tin về từng loài.

Nấm thượng hoàng được được xác định có giá trị được liệu quý

Thầy Nguyên cho hay, nấm đóng vai trò quan trọng trong vòng tuần hoàn vật chất của tự nhiên, phân hủy lá mục, thân cây chết, tạo mùn và giúp đất màu mỡ hơn. Đồng thời, góp phần hạn chế cháy rừng. Nếu không có nấm, thảm lá mục sẽ không phân hủy được, làm tăng nguy cơ cháy rừng và ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái.

Do đó, ngoài việc lưu trữ mẫu, nhóm nghiên cứu của thầy còn tìm tòi quy trình nhân giống hơn 30 loài nấm có giá trị kinh tế cao. Trên cơ sở đó, triển khai các đề tài nghiên cứu trồng nấm dưới tán rừng tự nhiên nhằm phục hồi hệ sinh thái nấm.

Đối với một số loài nấm dược liệu, được nhóm nghiên cứu phối hợp với các đơn vị khác nuôi trồng nhân tạo tại trang trại, tạo ra các sản phẩm như nước uống linh chi, cao linh chi…

Một loại nấm linh chi đen

Thầy Nguyên cho biết, nấm linh chi đen (hắc chi) có giá trị kinh tế cao

Nấm san hô

Các mẫu nấm độc được nhóm nghiên cứu thu thập, trưng bày tại "bảo tàng"

"Bảo tàng nấm" là nơi phục vụ đắc lực cho việc nghiên cứu khoa học

Văn Nguyên