Con đường độc đạo của NSND Hùng Minh

Cuộc đời nếm trải đủ vinh quang lẫn đoạn trường của NSND Hùng Minh xứng đáng là chất liệu cho tác giả tiểu thuyết, nhà làm phim khai thác.

NSND Hùng Minh lúc trẻ - Ảnh: NVCC

Theo đoàn hát để “kiếm cơm”

NSND Hùng Minh tên thật là Nguyễn Ngọc Minh, sinh năm 1939 tại vùng đất Mỹ Tho (Tiền Giang, nay là Vĩnh Long). Nhà nghèo, cha mất sớm, từ nhỏ Ngọc Minh, tên gọi ở nhà là Bé, đã quen với cơ cực. Sau thời thơ ấu được bà nội nuôi dưỡng, Bé lên Sài Gòn ở với mẹ để tiện việc ăn học. Nhưng gia cảnh quá khó khăn khiến việc học nhiều lần gián đoạn, mà bản thân Bé cũng muốn kiếm tiền phụ mẹ hơn là đến trường.

Hàng ngày, ngoài việc giã nước đá cho mẹ ướp cá gánh ra khu vực cầu Chữ Y bán, thì Bé cũng lén mẹ đi lấy mối bánh men đem bán dạo. NSND Hùng Minh vẫn nhớ rõ 1 thùng bánh giá 20 đồng, nếu bán hết sẽ được 40 đồng, không bán được đành ăn bánh men qua bữa. Thấy bán bánh men không có dư, Bé bèn chuyển sang bán cà rem, bán kẹo… Đang tuổi ăn, tuổi chơi, chuyện buôn bán của Bé cứ trật lên trật xuống, phải tính kế khác.

Trở thành nghệ sĩ nổi tiếng, còn đoạt được giải Thanh Tâm danh giá là điều cậu bé Ngọc Minh chưa từng dám mơ ước khi bỏ nhà theo đoàn hát - Ảnh: NVCC.

Có lần được bạn bè rủ vô Đại Thế giới coi hát nhưng không có tiền mua vé, Bé đã phụ rửa bảng hiệu quảng cáo cho đoàn để được vô coi thả giàn. Khi đoàn dọn đi, Bé cũng manh nha suy nghĩ theo đoàn hát để kiếm sống, cũng là đỡ đần cho mẹ. Có tin đoàn Thái Bình chuẩn bị dọn bến đi Phan Rang, Bé bèn xin theo đoàn với số 0 tròn trĩnh về khả năng ca hát. Cứ phải thoát ly gia đình để kiếm cơm đã, mọi chuyện còn lại tính sau.

Cuộc đời nghệ thuật của Hùng Minh bắt đầu với vai trò “tướng sai vặt” trong đoàn Thái Bình, rồi làm quân sĩ. Những ngày đầu lên sân khấu, cậu cứ bật cười hồn nhiên khi thấy anh hề giễu vui quá. Thế là bị la, bị cắt cơm. Được hơn tháng, đoàn dẹp, Bé không dám về nhà gặp mẹ, lại lâm vào cảnh cù bất cù bơ, phải trú tạm tại đình Tân An (trên đường Nguyễn Bỉnh Khiêm).

Bé cùng 4 anh em khác kéo nhau lên Gò Vấp xin theo đoàn Ánh sáng làm quân. “5 anh em đến xin việc, 4 đứa đậu, đứa rớt lại là mình. Các anh kêu ngồi dưới chờ, hát xong dẫn đi ăn. Đứng nhìn các anh hát, đâu biết tuồng tích gì, chỉ thấy 2 bên quân Nhựt Bổn với Cao Ly đánh nhau rầm rộ, chịu không nổi, đành đi bộ về.

Đường đi từ Gò Vấp (khu vực nhà sách Lạc Xuân ngày nay) tới đình Tân An hồi đó còn đồng không mông quạnh, tiếng ếch nhái ễnh ương hòa cùng tiếng lòng, vừa đi mà nước mắt cứ tuôn lã chã suốt đoạn đường” – NSND Hùng Minh không bao giờ quên được tình cảnh bi đát buổi đầu đến với nghề.

NSND Hùng Minh hỗ trợ nghệ sĩ Hà Linh - con trai NSƯT Thanh Nga, thi Sao nối ngôi 2018 - Ảnh: THVL.

Điểm đến tiếp theo của Bé là đoàn Phát Thanh đóng tại Bà Điểm. Nơi Bé được nhận và đối xử ưu đãi nhờ lời nói dối mình “hát kép con ngon lành” của một đàn anh. Nhưng tối đó, cậu trốn luôn, không dám đối diện với đoàn nếu việc câu ca bẻ đôi không biết vỡ lỡ ra.

Bé lại tìm đến đoàn Ánh sáng đang hát ở Lái Thiêu. Lần này, may mắn đã mỉm cười khi cậu gặp được soạn giả Nam Sơn và được ông nhận làm con nuôi, cho theo đoàn. Từ đây, Bé không còn lo chuyện cơm ăn, áo mặc và được cha nuôi viết cho những vai nhỏ để làm quen sân khấu.

NSND Hùng Minh nhớ vai diễn đầu tiên chỉ vài câu thoại trong tuồng Bạo chúa Ô Giang. Vở sau, được ca thêm bản Thu hồ điệp lạc nhưng: “tập quá trời mà tối ra hát quên hết, đờn đi một đường, mình ca một nẻo”. Một lần nữa, Bé lại trốn khỏi đoàn vì không muốn cứ làm phiền ba mẹ nuôi.

“Quả ngọt” từ sự kiên trì và nghiêm túc

Quãng đời lông bông của Bé dừng lại khi đến đoàn Đuốc Việt (về sau đổi là Tiếng chuông) vào năm 1957, xin làm quân báo và tập hát các vai nhỏ. Qua quá trình lang bạt, Bé nhận ra sức hấp dẫn của ánh đèn sân khấu và dần có ý thức học hỏi, rèn luyện để có thể đứng trên sàn diễn. Ngày ngày, cậu lân la phụ việc cho các thầy đờn để được dợt ca. Lúc làm quân, đứng bên cánh gà chờ màn cứ nhẩm ca theo các anh chị ngoài sân khấu. Có lần, còn bị cú đầu vì ca nhép theo lớn quá.

Một ngày, anh kép chuyên vai lão bất ngờ rời đoàn, Bé được đẩy lên thế vai. Những ngày đứng cánh gà “học lỏm” đã không uổng phí khi Bé thuộc hết các vai. Đêm đó, hát tuồng Ngai vàng hay ghế gỗ, Bé ca vọng cổ rồi bài bản ngon lành. Từ đó, Bé hát luôn vai lão cho đoàn. Nghệ sĩ Trường Xuân – một đàn anh được kính trọng trong đoàn – cũng đổi nghệ danh cho cậu từ Hoàng Bé thành Hùng Minh.

Hùng Minh thuở còn làm kép đẹp - Ảnh: NVCC

Từ đây, sự nghiệp sang trang. Sau thời gian hát vai lão, Hùng Minh được anh kép chánh trong đoàn nhường lại một vai hát chánh để có thời gian nghỉ ngơi. Và suất diễn thế vai quý giá đó của Hùng Minh lại đúng lúc ông bầu Ba Khuê xuống tìm kép mới cho đoàn Hữu Tâm sắp khai trương ở Sài Gòn. Chàng kép trẻ lần đầu đóng vai chánh lập tức lọt vào mắt xanh của ông bầu Ba Khuê, mời ký giao kèo 40.000 đồng. Lần đầu tiên, Hùng Minh biết có số tiền lớn đến thế.

Đoàn Hữu Tâm đã tạo điều kiện để Hùng Minh phát triển toàn diện, từ các vai kép con, kép lão tới kép mùi. Đến khi về đoàn Song Kiều - Thúy Nga, Hùng Minh đường đường chính chính trở thành kép chánh với giao kèo 160.000 đồng.

Một điều thú vị là khi Hùng Minh về đoàn Song Kiều - Thúy Nga rồi thì nhận được tin mình thắng giải Thanh Tâm (1959) cho vai trung úy Hoa Lộc Trung trong tuồng Nó là con tôi (soạn giả: Hà Triều - Hoa Phượng) trên sân khấu đoàn Hữu Tâm. Lúc này, Hùng Minh mới 19 tuổi, lên sân khấu cứ sáng rực.

Đêm báo cáo trao giải, anh hát cặp với đàn chị Thanh Nga – người đầu tiên lãnh giải Thanh Tâm năm 1958 – trong trích đoạn Bên bờ suối mộng, đánh dấu mối duyên nghề bền lâu về sau.

NSND Hùng Minh nhận giải Thanh Tâm năm 1959 - Ảnh: NVCC

Nhiều người nhận định, Hùng Minh là trường hợp khá lạ của sân khấu cải lương khi hơi ca không hay nhưng phải là kép chánh vì ngoại hình đúng chuẩn “nam thần sân khấu”. Chính Hùng Minh cũng ý thức được nên đã tập trung học làm kép diễn. Tất cả tạo nền tảng vững chắc để Hùng Minh thích nghi và thăng hoa trong các vai kép độc ở giai đoạn sau này của sự nghiệp.

Tìm lại đỉnh cao nhờ làm vai ác

Sau giải Thanh Tâm, sự nghiệp của Hùng Minh càng thăng hoa, nhất là khi về đoàn Thanh Hương - Văn Chung, hát cặp với đàn chị Thanh Hương trong các vở: Dưới giàn hoa thiên lý, Sở Bá vương Hạng Võ, 300 đêm chia ly, Lan và Điệp…

Hùng Minh và Thanh Hương là liên danh đẹp trên sân khấu trước khi trở thành vợ chồng - Ảnh: NVCC

Khi nên duyên cùng “đệ nhất danh ca nữ” Thanh Hương (con gái của NSND Năm Châu và danh ca Tư Sạng), liên danh Thanh Hương - Hùng Minh cũng lập đoàn hát riêng, khai trương tại rạp Thái Bình. Từ người nghệ sĩ chỉ lo hát xướng, giờ phải quán xuyến cuộc sống của hàng chục người, Hùng Minh thấm thía bao đoạn trường của nghiệp làm bầu.

Những lúc chạy đôn chạy đáo lo cho anh em đủ cơm ăn trong khi mình chưa có gì vào bụng, rồi những đêm hát phải vịn gối từng anh kép, cô đào năn nỉ xin bớt lương khi vé bán không đủ chi phí… thực sự ám ảnh.

Ấy vậy mà đoàn cũng tồn tại 11 năm, mãi đến năm 1974 khi nghệ sĩ Thanh Hương mất mới dừng đoàn, Hùng Minh cũng thôi nghiệp làm bầu, trở lại làm người nghệ sĩ tự do.

Sau ngày đất nước thống nhất, Hùng Minh về đầu quân cho đoàn Thanh Minh - Thanh Nga của bà bầu Thơ. Vai diễn đầu tiên là Cử Hưng trong vở Tấm lòng của biển, vẫn hát kép, đóng cặp với Thanh Nga.

Bước ngoặt đến từ vở Bên cầu dệt lụa khi Hùng Minh lần đầu diễn hài. Sự kết hợp giữa Hùng Minh và Bảo Quốc trong vai 2 vị công tử ham chơi, lười học Hiếu Danh và Tất Đạo đến nay vẫn được khán giả nhớ đến bởi sự ăn ý, hài hước và duyên dáng. Sau vai hài đầu tiên, là vai độc đầu tiên với Mã Tắc của Tiếng trống Mê Linh. Có thể nói, bộ ba Tô Định - Văn Ngà, Tào Uyên - Hoàng Giang, Mã Tắc - Hùng Minh đã “nâng tầm” cho các vai tướng giặc trên sân khấu cải lương.

Từ thành công của vai kép độc đầu tiên là Mã Tắc, Hùng Minh chuyển hướng từ kép đẹp trở thành một trong những kép độc hàng đầu của sân khấu cải lương - Ảnh chụp màn hình.

Trong đó, Mã Tắc là tên tướng trẻ hữu dũng vô mưu, không thích dài dòng, chỉ ưa sát phạt đã được Hùng Minh thể hiện sống động qua từng bước đi nghênh ngang, điệu bộ dứt khoát, từng cái liếc mắt sắc lạnh, điệu cười ngạo mạn. Ký ức một thời đứng bên cánh gà dõi theo đàn anh Trường Xuân ngày nào đã giúp ích rất nhiều cho Hùng Minh trong quá trình “chuyển mình” từ kép mùi thành kép độc.

NSND Hùng Minh thể hiện lại vai Mã Tắc trong chương trình Chút tình gửi lại nhân gian tưởng niệm NSƯT Thanh Nga vào năm 2014 - Ảnh: Ngọc Tuyết

Đến vai gã tư bản Nguyễn Thế Nam của Ánh sáng và bóng tối, Hùng Minh một lần nữa chạm tới đỉnh cao. Nếu Mã Tắc là cái ác lộ diện thì Nguyễn Thế Nam là cái ác ẩn mình dưới lớp vỏ tri thức. Không ồn ào, không điệu bộ, sự điềm đạm, từ tốn và vẻ đạo mạo của Hùng Minh trong vai Nguyễn Thế Nam làm người xem phải rùng mình trước sự giả dối trơ tráo, những toan tính lạnh lùng của nhân vật.

Với Nguyễn Thế Nam, Hùng Minh mang đến sự sang trọng, lịch thiệp trong cái ác, cũng là phong cách diễn vai độc của ông: cái ác từ nội tâm ánh lên qua ánh mắt, nét mặt và sự sắc gọn trong đài từ. “Đóng vai độc, để làm người ta ghét, không cần phải la lối, đập bàn đập ghế tốn sức gì đâu” – NSND Hùng Minh vẫn chia sẻ chân tình với các đàn em, đàn cháu như thế.

Niềm an ủi, động viên tuổi già

NSND Hùng Minh cũng là một trong những gương mặt năng động và đa năng nhất trong giới cải lương. Khi cải lương khủng hoảng, sàn diễn ngưng trệ, NSND Hùng Minh lấn sân sang phim ảnh với loạt vai diễn trong các phim: Đại gia đình, Bản chúc thư, Cá cược cuộc đời, Ầu ơ ví dầu, Đường chân trời, Hồ sơ lửa... Mãi đến những năm gần đây, sức khỏe sa sút, đi lại khó khăn, ông ít nhận phim.

Khó ai ngờ một tên tuổi lừng lẫy từng để lại nhiều dấu ấn như NSND Hùng Minh về cuối đời vẫn phải ở nhà thuê, đời sống trông cậy vào nguồn thu không ổn định từ công việc nhắc tuồng, diễn viên quần chúng, phụ việc cho các sân khấu, đoàn phim của vợ là nghệ sĩ Hoa Lan.

Nhiều năm qua, NSND Hùng Minh được vợ là nghệ sĩ Hoa Lan (con gái soạn giả Nguyễn Huỳnh, tác giả kịch bản cải lương Tướng cướp Bạch Hải Đường và nghệ sĩ Hoài Dung) chăm sóc - Ảnh: Ngọc Tuyết

Tuy không mấy sung túc, nhưng NSND Hùng Minh vẫn luôn lạc quan khi khán giả vẫn nhớ đến mình, vẫn nhận được nhiều sự động viên, hỗ trợ cuộc sống từ các đàn em, đàn cháu trong nghề và khán giả mộ điệu. Đặc biệt là sự đồng hành của người bạn đời kém 20 tuổi đã chăm lo cho mình từng miếng ăn giấc ngủ bao năm qua. Đó là những niềm an ủi to lớn, động lực để NSND Hùng Minh vui sống dù trong hoàn cảnh nào.

Đông A