'Fjord'- Cành cọ Vàng để lại nhiều suy ngẫm nhưng cũng nhiều tranh cãi

Khi gia đình trở thành nơi va chạm của nhiều hệ giá trị

19 năm sau khi giành Cành cọ vàng với 4 Months, 3 Weeks and 2 Days, đạo diễn Romania Cristian Mungiu trở lại đỉnh cao Cannes với Fjord. Chiến thắng này giúp ông trở thành một trong số ít đạo diễn 2 lần đoạt Cành cọ vàng, đồng thời đưa bộ phim trở thành tâm điểm tranh luận sau lễ bế mạc Liên hoan phim Cannes lần thứ 79.

Văn hoá, hệ thống xã hội có những tác động lớn làm thay đổi cuộc sống của một gia đình. Ảnh: Internet

Fjord được trao giải cao nhất trong một mùa Cannes mà không nhiều phim tạo được dấu ấn mạnh. Phim của Mungiu được chú ý vì câu chuyện về sự phân cực xã hội, niềm tin tôn giáo, quyền trẻ em và cách các thiết chế công quyền can thiệp vào đời sống gia đình.

Trong phim, Sebastian Stan và Renate Reinsve vào vai một cặp vợ chồng Romania theo đạo Tin Lành chuyển đến một ngôi làng hẻo lánh ở Na Uy. Họ mang theo con cái, niềm tin tôn giáo và cách nuôi dạy con nghiêm khắc của mình vào xã hội Bắc Âu, nơi vốn đề cao quyền trẻ em, sự bình đẳng và vai trò của hệ thống phúc lợi. Khi nhà trường phát hiện những dấu vết bất thường trên người các con, cơ quan bảo vệ trẻ em vào cuộc. Những đứa trẻ bị đưa khỏi gia đình trong thời gian chờ điều tra, còn cha mẹ các bé bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ, bị điều tra pháp lý và chịu sự phán xét từ cộng đồng.

Fjord không kể chuyện một chiều. Người cha trong phim hiện lên như một người đàn ông bảo thủ, lạnh lùng, tin vào kỷ luật và quyền uy phụ huynh. Nhưng Mungiu cũng không để hệ thống phúc lợi Na Uy ở vị trí hoàn toàn đúng. Khi trẻ em bị đưa khỏi gia đình quá nhanh, khi ngôn ngữ và khác biệt văn hóa khiến lời khai bị hiểu lệch, khi những nhân viên công quyền hành xử đúng quy trình nhưng thiếu hơi ấm con người, bộ phim bắt đầu mở ra những điều để lại nhiều suy ngẫm.

Cách kể đó của Fjord gây tranh luận. Với một số khán giả, phim là lời cảnh báo về bạo lực trong gia đình, đặc biệt khi nó được che đậy bằng danh nghĩa kỷ luật, niềm tin tôn giáo hay truyền thống. Với một số người khác, tác phẩm lại đặt câu hỏi về sự tự tin quá mức của những xã hội phát triển khi đối diện với các cộng đồng nhập cư, nhất là những gia đình mang theo nền tảng văn hóa và tôn giáo khác biệt.

Cristian Mungiu từng nói bộ phim là một lời phản đối mọi dạng cực đoan. Ông nhắc đến một xã hội đang chia rẽ, cực đoan hóa, nơi những khái niệm đẹp như tổn thương, bao dung, hòa nhập hay cảm thông được nhắc đến rất nhiều nhưng không phải lúc nào cũng được thực hành đúng nghĩa. Cách đặt vấn đề này khiến Fjord vượt ra khỏi khuôn khổ một phim gia đình để trở thành một tác phẩm về những rạn nứt trong xã hội đương đại.

Cành cọ vàng gây chia rẽ

Fjord không nhận được đồng thuận hoàn toàn từ giới phê bình. Phim không hoàn toàn đứng về cha mẹ, cũng không hoàn toàn đứng về hệ thống. Nó buộc người xem phải suy nghĩ, nếu có dấu hiệu bạo hành, xã hội phải can thiệp ra sao để bảo vệ trẻ em? Nhưng nếu sự can thiệp ấy thiếu lắng nghe, thiếu thấu hiểu ngôn ngữ, văn hóa và hoàn cảnh gia đình, liệu nó có tạo ra một dạng tổn thương khác?

Câu hỏi này đặc biệt nhạy cảm trong bối cảnh châu Âu đang đối diện nhiều căng thẳng liên quan đến nhập cư, tôn giáo, bản sắc và niềm tin vào các thiết chế công. Một gia đình Romania bảo thủ đặt giữa không gian Na Uy văn minh, trật tự và lạnh lẽo không đơn thuần là bối cảnh điện ảnh. Đó là mô hình thu nhỏ của một xã hội đang cố bảo vệ các giá trị tiến bộ, nhưng cũng dễ rơi vào nguy cơ phán xét những gì nằm ngoài hệ quy chiếu quen thuộc của mình.

Fjord, bộ phim đặt nhiều suy ngẫm về những giá trị trong xã hội hiện đại. Ảnh: Internet

Cành cọ vàng dành cho Fjord vì vậy còn là lựa chọn cho một bộ phim dám đi vào những vấn đề của thời đại. Trong phim, không có nhân vật nào hoàn toàn vô tội, cũng không có hệ thống nào hoàn toàn trong sạch. Người cha có thể sai khi nhân danh kỷ luật để làm tổn thương con. Nhưng bộ máy bảo vệ trẻ em cũng có thể sai khi hành xử như một cỗ máy, nơi sự an toàn được đặt lên hàng đầu nhưng sự cảm thông lại quá chậm chạp.

Song Fjord cũng không tìm cách làm người xem dễ chịu. Bộ phim gợi ra cảm giác ngột ngạt, bối rối và đôi khi bất lực. Chính sự khó chịu ấy khiến tác phẩm còn được bàn luận sau khi rời rạp. Một bộ phim đoạt giải lớn không nhất thiết phải là tác phẩm làm tất cả đồng thuận. Đôi khi, giá trị của nó nằm ở khả năng khiến người xem tranh luận về những điều tưởng như đã có câu trả lời sẵn.

Với Fjord, Cristian Mungiu tiếp tục chứng minh ông là đạo diễn quan tâm đến những khủng hoảng đạo đức trong đời sống thường ngày. Từ câu chuyện phá thai trong 4 Months, 3 Weeks and 2 Days đến cuộc va chạm gia đình - xã hội trong Fjord, điện ảnh của ông thường bắt đầu từ một tình huống cụ thể rồi mở rộng thành câu hỏi lớn hơn về con người, luật lệ, niềm tin và trách nhiệm.

Tuấn Huy