Vì sao ngựa giữ vị trí đặc biệt trong 12 con giáp?

Giao thừa Bính Ngọ nghe kể chuyện ngựa phi về trời

Các câu chuyện dân gian Á Đông giải thích nguồn gốc 12 con giáp bằng những truyền thuyết ly kỳ.

Một tích phổ biến kể rằng, Ngọc Hoàng mở một cuộc thi hay cuộc đua để chọn ra 12 con vật làm biểu tượng cho lịch 12 năm. Kết quả cuộc đua chính là thứ tự của 12 con giáp. Câu chuyện này có nhiều dị bản nhưng về cơ bản, thứ tự vẫn là Tý (chuột) về nhất, rồi đến Sửu (trâu), Dần (hổ), Mão (mèo hoặc thỏ), Thìn (rồng), Tỵ (rắn), Ngọ (ngựa), Mùi (dê), Thân (khỉ), Dậu (gà), Tuất (chó) và Hợi (heo).

Trong một phiên bản phổ biến, chuột nhỏ bé nhưng tinh ranh, đã nhờ trâu cõng qua sông rồi nhảy xuống trước để giành vị trí đầu tiên, đẩy trâu xuống hạng nhì.

Hổ vốn khỏe nhưng bơi qua sông chậm chập hơn nên về thứ ba. Mèo (hoặc thỏ) nhanh nhẹn nhảy trên các tảng đá và các khúc gỗ để qua sông, chiếm vị trí thứ tư.

Rồng có thể bay nên đáng lẽ về đầu, nhưng giữa đường dừng lại làm mưa, giúp đỡ nhân gian nên về đích thứ năm.

Lẽ ra ngựa đã về ngay sau rồng, nhưng khi gần tới đích thì bất ngờ rắn trườn ra từ đâu đó làm ngựa giật mình. Rắn vượt lên cán đích trước ngựa, chiếm hạng sáu, ngựa đành chậm một bước, về thứ bảy.

Tiếp theo, dê, khỉ và gà cùng nhau vượt sông trên một chiếc bè. Họ nhường nhau nên dê thứ tám, khỉ thứ chín, gà thứ mười. Chó tuy bơi giỏi nhưng ham chơi nên về thứ mười một. Cuối cùng, heo ham ăn, ham ngủ nên tới đích thứ mười hai.

Từ đó, 12 con vật được chọn làm 12 con giáp, mỗi con cai quản một năm, một tháng, một khung giờ nhất định trong ngày.

12 con giáp - Nguồn ảnh: internet.

Truyền thuyết 12 con giáp xuất phát từ Trung Hoa nhưng khi du nhập sang các nước, mỗi nơi lại điều chỉnh đôi chút cho phù hợp văn hóa.

Ở Việt Nam, trong 12 con giáp, con vật đứng thứ tư là mèo (Mão), trong khi ở Trung Quốc và hầu hết nước khác lại là thỏ. Điều này dẫn đến dị bản khác nhau về cuộc đua giữa chuột và mèo.

Theo truyện cổ Trung Hoa (và nhiều nước khác), chuột và mèo vốn là bạn, nhưng chuột đã lừa mèo, báo sai ngày thi khiến mèo ngủ quên, không kịp tham gia. Có tuyền thuyết khác lại cho rằng mèo ham ngủ nên chậm trễ. Kết cục là mèo không có mặt trong 12 con giáp, và đó là nguồn cơn khiến mèo thù chuột.

Hình ảnh ngựa và văn hóa dân gian Việt Nam ở đường hoa Nguyễn Huệ, TPHCM.

Ngược lại, trong cổ tích Việt Nam, cả mèo và chuột đều đi thi. Khi qua sông, 2 con cùng nhờ trâu cho quá giang. Giữa dòng, chuột nhẫn tâm đạp mèo rơi xuống nước. Chuột sau đó cùng trâu về tới Thiên đình sớm nhất, chuột nhanh nhẹn lẻn qua cửa trước nên đứng đầu (Tý), trâu về ngay sau (Sửu).

May mắn, mèo rơi xuống sông gặp hổ cứu, nhờ vậy hổ và mèo lần lượt chiếm vị trí thứ ba và tư (ứng với Dần, Mão). Dù khác tình tiết, cả hai phiên bản đều lý giải vì sao từ đó về sau, mèo căm ghét chuột.

Sự khác biệt nổi bật nhất vẫn là hình tượng mèo thân thuộc trong văn hóa Việt thay cho thỏ của văn hóa Trung Hoa. Có giả thuyết cho rằng, người Việt xưa ít tiếp xúc với thỏ, trong khi mèo gần gũi hơn nên đã thay vai thỏ trong lịch âm.

Đúng giờ trưa, Ngọ lên sóng

Theo quan niệm Á Đông, Ngọ tượng trưng đỉnh điểm của thái dương là hành hỏa trong ngũ hành. Trong 12 con giáp, ngựa được chọn cho chi Ngọ do những nét tương đồng sâu sắc về biểu tượng.

Trước hết, ngựa là loài vật giàu năng lượng dương, khỏe khoắn và nóng nảy, rất phù hợp với tính chất hỏa vượng của giờ Ngọ giữa trưa. Vào khoảng 11g trưa đến 13g chiều (giờ Ngọ), mặt trời gay gắt nhất, tràn trề sinh khí, cũng như hình ảnh ngựa phi nước đại đầy sinh lực. Người xưa cho rằng, đây là lúc dương khí cực thịnh, và ngựa có dương tính rất cao nên dùng ngựa làm đại diện cho khoảng thời gian này.

Hình ảnh linh vật ngựa ở đường hoa Nguyễn Huệ, TPHCM.

Thứ hai, trong văn hóa dân gian, ngựa gắn liền với Mặt trời. Có quan niệm xem ngựa là biểu tượng của Thái dương, thuộc tính dương hỏa, tượng trưng cho sức nóng và ánh sáng. Do đó, thời điểm nóng nhất trong ngày được gọi là giờ Ngọ, và tiết nóng nhất trong năm ứng với tháng Ngọ (giữa hè).

Ở Việt Nam, tết Đoan ngọ (mùng Năm tháng Năm âm lịch) chính là lễ hội giữa năm, khi dương khí và nóng bức đạt đỉnh. Chữ “Ngọ” trong Hán - Việt ngoài nghĩa chỉ chi thứ bảy, còn trùng với từ “ngọ” (ngựa) trong tiếng Việt cổ, càng làm hình ảnh ngựa - ngọ gắn bó chặt chẽ hơn về mặt ngôn ngữ.

Cuối cùng, thứ tự thứ bảy của ngựa cũng mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Số 7 trong quan niệm dân gian Việt Nam là con số may mắn, ở giữa 1 và 13, hàm ý sự cân bằng và trung tâm. Ngựa đứng vị trí 7/12, tức gần như trung tâm của vòng 12 con giáp. Nó nằm giữa 2 nhóm 6 con đầu và 6 con cuối, giống như giờ Ngọ chia đôi ngày, tháng Ngọ chia đôi năm.

Sự lựa chọn ngựa làm con giáp cho chi Ngọ phản ánh triết lý âm dương hài hòa: nửa đầu vòng giáp khởi đầu bằng chuột (Tý) âm tính, thì đến giữa sẽ đạt cực dương với ngựa (Ngọ), rồi sau đó năng lượng giảm dần về cuối với heo (Hợi), tạo thành một chu kỳ trọn vẹn.

Ngựa được đưa vào hệ thống 12 con giáp không chỉ qua sự tích dân gian mà còn do những liên tưởng văn hóa, thiên văn sâu sắc. Ngựa tiêu biểu cho tinh thần nhiệt huyết, tốc độ, sự tự do và sức mạnh dương. Trong đời sống, loài vật này gần gũi với con người, vừa hữu ích, vừa cao quý, linh thiêng.

Cả văn hóa Trung Hoa lẫn Việt Nam đều coi ngựa (Ngọ) là biểu tượng của thành công, may mắn, như câu chúc “mã đáo thành công”

Thảo Nguyên tổng hợp