Luật Đô thị đặc biệt: Khi pháp luật mang nhịp đập của cuộc sống và tiếng nói của nhân dân

Thành phố Hồ Chí Minh luôn tự hào là đầu tàu kinh tế, cực phát triển quan trọng bậc nhất của cả nước. Thế nhưng, thực tiễn những năm qua cho thấy sức bật của Thành phố đang phải đối diện với nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Những con số thống kê đã phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm là tỉ trọng đóng góp GDP của Thành phố vào nền kinh tế cả nước đã suy giảm từ mức khoảng 27% xuống còn 23,1%.

Theo các chuyên gia, Luật Đô thị đặc biệt cần tạo cơ chế để TPHCM huy động nguồn lực quốc tế đầu tư cho hạ tầng và dịch vụ công quy mô lớn - Ảnh: Thanh Tâm

Sự chững lại này là bức tranh thực tế về những dự án hạ tầng chậm tiến độ, tình trạng ùn tắc giao thông, ngập úng và ô nhiễm môi trường chưa được giải quyết triệt để. Từ đó thấy được việc một siêu đô thị đang phải vận hành trong một chiếc áo cơ chế quá chật hẹp, các nghị quyết thí điểm ngắn hạn dù ưu việt nhưng chưa đủ không gian để kiến tạo sự bứt phá bền vững.

Đứng trước bối cảnh đó, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt ra đời mang theo một triết lý lập pháp sâu sắc, vận dụng đúng tinh thần mà GS.TS Nguyễn Đăng Dung từng đúc kết là “Đưa cuộc sống vào pháp luật mà không phải đưa pháp luật vào cuộc sống”. Đạo luật này không chỉ là khung pháp lý thông thường, mà như Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang đã khẳng định, đây là cơ chế vượt trội để Thành phố thực hiện “trọng trách” dẫn dắt, là phép thử để chứng minh bản lĩnh của một đầu tàu kinh tế trước sứ mệnh thiêng liêng với cả dân tộc.

Giao quyền thực chất để tháo gỡ những bức xúc thường nhật

Dự thảo Luật đã mang hơi thở cuộc sống vào pháp luật bằng cách thiết kế cơ chế phân quyền triệt để, đạo luật sẽ không có nghị định, thông tư hướng dẫn đi kèm mà trao thẳng thẩm quyền cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND Thành phố ban hành quy định triển khai. Nhờ sự chủ động này, các quyết sách sát thực tiễn sẽ được đưa ra nhanh chóng.

Mục tiêu hoàn thành 200 km đường sắt đô thị (metro) vào năm 2030, cơ bản giải quyết ngập úng và kẹt xe, cùng việc linh hoạt áp dụng mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), khai thác không gian ngầm và trên cao sẽ không còn phải chịu cảnh chờ đợi thủ tục rườm rà.

Cơ chế phân quyền này chính là bệ phóng để kiến tạo một không gian đô thị hiện đại, thông suốt, phục vụ thiết thực cho đời sống nhân dân.

Tháo gỡ điểm nghẽn an sinh lấy bình yên cộng đồng làm thước đo

Mục tiêu vươn tầm của Thành phố không chỉ dừng ở kỳ vọng tăng trưởng hai con số hay hướng tới mức thu ngân sách 1 triệu tỉ đồng – một cột mốc mà Bí thư Thành ủy nhấn mạnh là phải từ nội lực kinh tế chứ không chỉ dựa vào nguồn thu từ đất đai. Quan trọng hơn, thành quả ấy phải được đong đếm bằng chỉ số phát triển con người (HDI) đạt từ 0,9 trở lên, bằng một xã hội công bằng, an toàn và không có ma túy.

Đáp lại tiếng gọi bức thiết đó, dự thảo Luật đã mạnh dạn đề xuất tháo gỡ điểm nghẽn hành chính thông qua việc cho phép thí điểm xã hội hóa, huy động các tổ chức, doanh nghiệp tham gia hỗ trợ tiếp nhận và số hóa hồ sơ. Quyết sách này sẽ chấm dứt nỗi ám ảnh chờ đợi mệt mỏi tại các cơ quan nhà nước, kiến tạo một nền hành chính phục vụ nhanh gọn, minh bạch và thực chất.

Bên cạnh đó, bài toán an sinh về y tế và chỗ ở vô cùng cấp bách của người lao động nghèo, của những hộ dân sống ven kênh rạch hay tại các chung cư cũ xập xệ cũng được tháo gỡ bằng một khung pháp lý vượt trội, nhân văn. Luật cho phép linh hoạt các hình thức bồi thường, hỗ trợ tái định cư bổ sung tối đa không quá 2 lần mức quy định, đồng thời giao chủ đầu tư xây dựng nhà ở xã hội mà không cần qua đấu giá quyền sử dụng đất nhằm rút ngắn thời gian triển khai.

Cùng với cơ chế tự chủ trong hệ thống y tế và việc dùng ngân sách hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh ngoài phạm vi bảo hiểm y tế chi trả, pháp luật đang thực sự lấy sự hài lòng, hạnh phúc của người dân làm thước đo cao nhất để bảo bọc và kiến tạo sự bình yên cho cộng đồng.

Khơi nguồn sáng tạo và bảo vệ tinh thần dũng cảm dấn thân

Để kiến tạo động lực kinh tế mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong dự thảo Luật chính là không gian mở thắp sáng khát vọng đổi mới của cộng đồng doanh nghiệp và trí thức trẻ. Tuy nhiên, để những sáng kiến và giải pháp mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng thực sự đi vào đời sống, hệ thống chính trị rất cần những con người dám nghĩ, dám làm.

Bằng việc mạnh dạn quy định loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý cho cán bộ, công chức có quyết định đột phá vì sự phát triển chung mà không vụ lợi, pháp luật đã tạo ra một bệ đỡ vững chắc. Chế định nhân văn này hoàn toàn đồng điệu với thông điệp mạnh mẽ của lãnh đạo Thành phố về việc luôn trân trọng và bảo vệ đến cùng những cán bộ làm việc vì lợi ích chung, qua đó dẹp bỏ triệt để tâm lý e dè, sợ sai, khơi dậy khát vọng cống hiến để đội ngũ cán bộ tận tâm phục vụ nhân dân.

Đề cao tính minh bạch và phát huy sức mạnh đồng thuận

Khi chính quyền được phân cấp những thẩm quyền to lớn, người dân hoàn toàn có quyền đòi hỏi sự công khai và trách nhiệm giải trình minh bạch đối với các quyết sách có tác động lan tỏa. Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt không chỉ định vị người dân là đối tượng thụ hưởng mà còn thể chế hóa vai trò chủ thể của nhân dân trong việc trực tiếp giám sát, phản biện chính sách, đặc biệt đối với các vấn đề sát sườn như quy hoạch hay thu hồi đất.

Khi việc thực thi pháp luật được gắn chặt với các nguyên tắc điều hành cốt lõi như đánh giá đúng thực chất cán bộ, mạnh dạn xử lý vướng mắc và sự gương mẫu đi đầu của đội ngũ lãnh đạo, mọi quyết sách nếu lấy sự hài hòa lợi ích làm trọng tâm chắc chắn sẽ quy tụ được niềm tin và sự đồng lòng của Nhân dân, biến sự đồng thuận thành sức mạnh đại đoàn kết để san phẳng mọi rào cản vươn lên.

Góp ý hoàn thiện dự thảo

Để dự thảo Luật Đô thị đặc biệt phát huy tối đa hiệu quả trong thực tiễn và có giá trị áp dụng lâu dài, cần có những điều chỉnh mang tính đột phá hơn nữa từ góc độ công tác lập pháp và thực thi.

Thứ nhất, về phương thức phân quyền, cần chuyển từ cách tiếp cận liệt kê những việc Thành phố được phép làm sang tư duy "trao quyền mở". Nếu pháp luật chỉ quy định liệt kê các quyền cụ thể, khi thực tế xuất hiện những mô hình hay vấn đề mới, Thành phố sẽ gặp rào cản do thiếu quy định và lại rơi vào vòng lặp phải chờ xin ý kiến từ Trung ương. Vì vậy, kiến nghị dự thảo Luật nên quy định theo nguyên tắc: đối với những nội dung chưa có quy định pháp luật hoặc không thuộc các lĩnh vực trọng yếu do Trung ương quản lý (như quốc phòng, an ninh, đối ngoại), Thành phố được trao quyền chủ động quyết định và tự chịu trách nhiệm. Cơ chế này sẽ giúp hệ thống pháp luật luôn theo kịp tốc độ phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện thuận lợi nhất để thu hút nguồn lực.

Thứ hai, về công tác tổ chức thi hành pháp luật, cần quy định chi tiết và rõ ràng hơn các chính sách an sinh xã hội dành cho các đối tượng cần được quan tâm, hỗ trợ trong cộng đồng. Một đạo luật chỉ thực sự đi vào đời sống khi có hệ thống thiết chế vận hành chuyên nghiệp, minh bạch và gắn chặt với quyền lợi thiết thực của cộng đồng. Kiến nghị dự thảo Luật bổ sung trực tiếp các chính sách mang tính bảo vệ như quy định cụ thể việc phát triển nhà trẻ tại các khu công nghiệp, cơ chế hỗ trợ kinh phí chăm sóc sức khỏe học đường và các chính sách ưu đãi tạo điều kiện cho phụ nữ khởi nghiệp. Việc luật hóa cụ thể các chính sách xã hội này sẽ đảm bảo sự phát triển của siêu đô thị luôn đi đôi với sự nhân văn, lấy sự hài lòng, hạnh phúc của nhân dân làm thước đo cao nhất cho công tác quản lý nhà nước.

Lời kết

Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là đòn bẩy lịch sử tháo gỡ mọi rào cản thể chế để Thành phố Hồ Chí Minh vươn lên thành biểu tượng phát triển năng động của Việt Nam trong thế kỷ XXI, mà còn mang sứ mệnh sâu sắc là thực sự đưa cuộc sống vào pháp luật và luôn lấy nhân dân làm trung tâm của mọi quyết sách kiến tạo.

Dưới ánh sáng của một đạo luật mang hơi thở thực tiễn, toàn hệ thống chính trị cần không ngừng khơi dậy tinh thần “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung” để cùng đồng thuận xây dựng một siêu đô thị hội tụ trọn vẹn 3 giá trị cốt lõi bao gồm: Hy vọng - Hội nhập - Hợp lực. Kỷ nguyên mới đã mở ra, và khi những quy phạm pháp luật thấu hiểu trọn vẹn tiếng nói của cộng đồng, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tự tin bứt phá, phát triển rực rỡ và mãi kiêu hãnh là một đô thị văn minh, hiện đại, ngập tràn nghĩa tình, trở thành bản hòa ca tuyệt đẹp giữa ý Đảng và lòng Dân.

TS. Bùi Thị Ngọc Trang

Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức, GVCC, nguyên Phó Giám đốc Học viện Cán bộ