Làm vía báo hiếu - cách con cháu bày tỏ lòng biết ơn đấng sinh thành

Báo hiếu vào mùa hoa đào rực rỡ

Những ngày đầu xuân, khi những cánh hoa đào, hoa mận đã rực rỡ khắp núi rừng cũng là lúc các bản làng người Mông ở vùng cao tỉnh Nghệ An rộn rã tiếng khèn đón tết. Không khí vui tươi của tết cổ truyền, của mùa lễ hội với các trò chơi dân gian, những cuộc gặp gỡ đầu năm… là dịp lý tưởng để nhiều gia đình tổ chức làm vía báo hiếu cha mẹ. Với người Mông, làm vía không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là cách con cái bày tỏ lòng biết ơn với cha mẹ khi họ đã trưởng thành, đủ đầy hơn trong cuộc sống, có thể chăm sóc, đỡ đần cha mẹ lúc tuổi già.

Ông Lầu Giống Hùa tổ chức hội chọi bò để góp vui trong ngày làm vía

Tết năm nay, trở về bản sau gần 1 năm xa quê mưu sinh, anh Mùa Bá Quở - 30 tuổi, trú bản Tổng Khư, xã Na Ngoi - quyết định mua 1 con bò để tổ chức làm vía báo hiếu cho đấng sinh thành của vợ. Anh Quở cho biết, anh luôn xem cha mẹ vợ như cha mẹ ruột của mình. Gần 10 năm lập gia đình, anh đã nhiều lần muốn đứng ra làm lễ, nhưng điều kiện kinh tế chưa cho phép nên đành gác lại. Đến năm nay, khi cuộc sống đã ổn định hơn, anh mới có thể thực hiện tâm nguyện. “Làm vía là để cảm ơn người đã sinh thành, nuôi dưỡng và dạy dỗ mình nên người. Với cha mẹ vợ cũng vậy, đó là bổn phận của người làm con, không phân biệt con rể hay con đẻ” - anh Quở nói.

Ông Lầu Giống Hùa - 70 tuổi, cha vợ anh Quở - cho biết, trong đời sống người Mông có nhiều nghi lễ như cưới, hỏi, cúng dòng họ, mừng cơm mới… nhưng lễ báo hiếu cha mẹ được xem là quan trọng bậc nhất. Phong tục trên đã truyền từ đời này sang đời khác, vừa thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, vừa cầu mong tổ tiên, thần linh ban phúc lành cho cha mẹ khỏe mạnh, bình an và đánh dấu việc con cái đã khôn lớn, đủ sức chăm sóc cha mẹ khi về già. Tùy điều kiện từng gia đình, lễ làm vía có thể do mỗi người con lần lượt đứng ra tổ chức, hoặc anh em cùng chung tay làm 1 lần cho cha mẹ khi đã ở tuổi xế chiều.

Lễ báo hiếu thường diễn ra trong 1-2 ngày, với nhiều nghi thức truyền thống. Năm nay, để ngày vui thêm rộn ràng, bên cạnh mâm cỗ đãi họ hàng, ông Hùa còn mở hội chọi bò trên bãi đất rộng ở lưng chừng núi. Từ sáng sớm, từng tốp trai tráng đã dắt bò vượt dốc đến điểm hẹn với gần 50 con góp mặt, con nào cũng lực lưỡng, sừng cong vút. Theo sau là những bà mẹ bế con nhỏ. Các cụ già chống gậy cũng cố leo lên sườn dốc để xem và cổ vũ. Khi 2 con bò được tháo dây, chúng lập tức hạ đầu, ghì chặt sừng vào nhau. Đất đá tung lên theo từng cú thúc mạnh, tiếng reo hò vang vọng khắp núi rừng. Giữa không khí náo nhiệt ấy, ông Hùa cười nói: “Có chọi bò, bà con đến đông hơn, vui hơn”. Với ông, ngày làm vía không phải là chuyện mâm cao cỗ đầy, mà ở niềm vui sum vầy, quan trọng hơn cả là khi thấy con cái đã khôn lớn, biết nhớ về cội nguồn.

Người Mông thường chọn thời điểm sau mùa thu hoạch lúa nương hoặc những ngày đầu năm mới, khi con cháu đi làm xa trở về đông đủ, để tổ chức làm vía báo hiếu cha mẹ. Cũng có nhiều gia đình chờ đến lúc kinh tế khấm khá mới lo liệu nghi lễ, bởi với họ, điều quan trọng không phải hình thức mà là sự đủ đầy, trọn vẹn. Tết năm nay, căn nhà nhỏ của ông Và Bá Già - 65 tuổi, trú bản Nậm Càn, xã Na Ngoi - rộn ràng khi 4 người con rể cùng nhau đứng ra tổ chức làm vía cho cha mẹ vợ. Dù có 8 người con, song đây là lần đầu tiên vợ chồng ông Già được làm vía báo hiếu. Ông chia sẻ, làm vía là việc hệ trọng trong đời của người Mông, thể hiện đạo hiếu của con cái, nhưng không phải là điều bắt buộc nếu hoàn cảnh còn khó khăn.

Điểm tựa tinh thần cho cộng đồng người Mông

Làm vía báo hiếu cha mẹ không chỉ là dịp tri ân mà còn là thời điểm các thế hệ trong gia đình người Mông sum vầy, thắt chặt tình cảm. Ngày làm lễ, anh em, họ hàng, bà con hàng xóm quây quần từ sáng sớm để cùng nấu cơm, đổ xôi, làm thịt bò, chung tay chuẩn bị bữa tiệc mừng. Ông Mùa Giống Tủa - 60 tuổi, trú bản Phù Khả 2, xã Na Ngoi - cho biết, trước ngày làm vía, người con trai sống cùng cha mẹ sẽ tìm nhờ thầy cúng uy tín xem ngày lành và chủ trì nghi thức. Lễ vật thường có 1 cặp gà (1 trống, 1 mái), 1 con bò, gạo, rượu, hương… Tùy điều kiện mà nghi lễ có thể cầu kỳ hoặc đơn giản, nhưng ý nghĩa và lòng thành vẫn được coi trọng.

Ông Lầu Giống Hùa tổ chức hội chọi bò để góp vui trong ngày làm vía

Trong không gian trang nghiêm, thầy cúng tiến hành lễ gọi vía, báo với tổ tiên và cầu xin tổ tiên phù hộ cho cha mẹ được khỏe mạnh, tai qua nạn khỏi, nếu có bệnh tật thì “xin mang đi”, để người già sống lâu bên con cháu. Xong phần gọi vía, thầy cúng sẽ mang một mâm cúng ra cúng ngoài cửa, xin “ma cửa” phù hộ cho chủ nhà cùng con cháu khỏe mạnh, làm ra nhiều của cải. “Cúng xong, các con quỳ trước mặt cha mẹ, nhận những lời căn dặn, chúc phúc rồi cùng uống 1 chén rượu” - ông Lầu Bá Giờ - một thầy cúng ở xã Na Ngoi - nói. Kết thúc lễ, thầy cúng thay lời cha mẹ cảm ơn tổ tiên, cảm ơn các con đã tổ chức lễ báo hiếu, nhắc nhở lại ý nghĩa về tục làm vía báo hiếu với thế hệ trẻ, trước khi cả gia đình cùng nhau khai tiệc.

Tục làm vía là nét tín ngưỡng tâm linh độc đáo trong đời sống tinh thần của đồng bào người Mông. Xuất phát từ quan niệm mỗi con người đều có hồn vía cần được che chở, gìn giữ, nghi lễ làm vía được thực hiện trong nhiều hoàn cảnh trọng đại như khi trẻ mới sinh, lúc ốm đau, gặp rủi ro hay cầu mong sức khỏe, may mắn. Trong đó, tục làm vía báo hiếu cha mẹ mang ý nghĩa riêng biệt và sâu sắc hơn cả. Nếu “cúng vía” (gọi hồn) khi ốm đau, hay “cúng ma khô” (lễ tiễn người đã khuất) là những nghi lễ thiên về yếu tố tâm linh, thì làm vía báo hiếu lại nhấn mạnh sự sum vầy và gắn kết khi gia đình còn đủ đầy các thế hệ. Theo ông Lầu Bá Giờ, đây là tập tục lâu đời, trở thành một giá trị văn hóa không thể thiếu của cộng đồng người Mông. Dù nghi thức tổ chức khác nhau, ý nghĩa cốt lõi của làm vía báo hiếu vẫn là tôn vinh đạo hiếu, mang ý nghĩa tương đồng với lễ mừng thọ của người Việt, nhưng đậm đà bản sắc riêng của người Mông.

Giữa nhịp sống hiện đại đang từng ngày len lỏi đến các bản làng vùng cao, tục làm vía báo hiếu cha mẹ của người Mông vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Nghi lễ ấy không chỉ là cách con cháu bày tỏ lòng biết ơn với đấng sinh thành mà còn là lời nhắc nhở về đạo hiếu, về sự gắn bó, trách nhiệm giữa các thế hệ trong gia đình.

Ông Và Bá Chư - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Na Ngoi - cho biết, phong tục này đã được truyền qua nhiều thế hệ, trở thành điểm tựa tinh thần cho cộng đồng người Mông. Vào mỗi dịp gặp mặt đầu năm, chính quyền địa phương cùng các già làng thường lồng ghép tuyên truyền, nhắc lại ý nghĩa của những phong tục truyền thống, nhất là với lớp trẻ đi làm ăn xa trở về. Đó là cách để bản làng chung tay gìn giữ phong tục và tiếp nối những giá trị văn hóa nhân văn bền vững trong đời sống hôm nay.

Phan Ngọc