Bài 2: Web độc hại dẫn dắt nhận thức bằng tựa giật gân, dữ liệu lập lờ

Tít tựa kịch tính, giật gân

Giữa thông tin thời sự có vẻ khách quan, các trang web độc hại xen vào những thông tin theo hướng tiêu cực. Chúng thường khai thác các vấn đề về kinh tế, xã hội, môi trường, quản lý… theo hướng nhấn mạnh khó khăn, hạn chế, những điểm chưa được giải quyết hoặc khai thác các vụ việc gây tranh cãi nhưng lại ít nhắc tới các yếu tố tích cực, những nỗ lực cải thiện tình hình.

Lồng ghép thông tin văn hóa, xã hội, lịch sử, khoa học, kỹ thuật nhưng các bài bình luận trên trang web Trí thức Việt Nam được viết theo quan điểm của các tổ chức không có thiện cảm với Việt Nam

Cách đăng này tạo ra một bức tranh phiến diện khiến người đọc dễ hình thành cảm giác rằng tiêu cực là trạng thái chủ đạo. Song song với đó là có tình giật tít câu khách, kích thích cảm xúc. Các tiêu đề thường theo hướng gây chú ý mạnh như đặt câu hỏi lớn, dùng từ ngữ gợi sự âu lo, quan ngại, như “sự thật phía sau”, “điều đáng lo”, “câu hỏi chưa có lời giải”… Những tiêu đề kiểu này không hẳn sai nhưng dễ kích hoạt phản ứng cảm xúc tức thì - đặc biệt là lo lắng hoặc bức xúc - khiến người đọc có xu hướng phản ứng nhanh (nhấp vào, chia sẻ) mà ít dành thời gian kiểm chứng.

Đáng chú ý, trong nhiều trường hợp, mức độ “kịch tính” của tiêu đề vượt quá nội dung thực tế. Nội dung bên trong có thể chỉ phản ánh một phần vấn đề hoặc thậm chí mang tính suy đoán, nhưng tiêu đề lại khiến người đọc hình dung một tình huống nghiêm trọng hơn nhiều. Đây là một dạng “dẫn dắt cảm xúc”: tạo ấn tượng trước, rồi mới cung cấp thông tin sau. Khi ấn tượng ban đầu đã hình thành, việc điều chỉnh nhận thức trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, một vấn đề có thể được khai thác nhiều lần dưới các góc độ khác nhau, tạo cảm giác đây là một hiện tượng phổ biến, dù thực tế có thể chỉ là một trường hợp riêng lẻ.

Mượn mác “phân tích” để định hướng nhận thức

Các website “giống báo chí” thường đăng nhiều bài viết dưới dạng phân tích, bình luận, góc nhìn chuyên gia. Các bài viết này thường có cấu trúc rõ ràng, có dẫn chứng, số liệu, trích dẫn, tạo cảm giác khách quan và khoa học.

Lồng ghép thông tin văn hóa, xã hội, lịch sử, khoa học, kỹ thuật nhưng các bài bình luận trên trang web Trí thức Việt Nam được viết theo quan điểm của các tổ chức không có thiện cảm với Việt Nam

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ dữ kiện được lựa chọn không đầy đủ. Những người vận hành trang web thường nhấn mạnh những thông tin phù hợp với quan điểm của mình mà bỏ qua hoặc giảm nhẹ những yếu tố có thể làm thay đổi kết luận. Kết quả là một lập luận “có vẻ logic” thực chất được xây dựng trên một nền tảng không cân bằng. Đặc biệt, nhiều bài viết dạng này đưa ra các nhận định phê phán đối với chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, Chính phủ Việt Nam theo hướng phiến diện.

Có thể có những nguyên nhân khách quan cho sự “không đầy đủ” về dữ kiện nói trên, như việc không tiếp cận được nguồn thông tin chính thức, hoặc không hiểu đầy đủ bối cảnh trong nước. Tuy nhiên, cũng không thể loại trừ khả năng tác giả cố tình lựa chọn góc nhìn một chiều nhằm dẫn dắt dư luận theo hướng định sẵn. Khi thiếu thông tin đa chiều, những phân tích này dễ rơi vào tình trạng đơn giản hóa vấn đề phức tạp, hoặc đưa ra kết luận dựa trên những giả định chưa được kiểm chứng.

Để tăng độ thuyết phục, các trang web độc hại không ngại dùng các danh xưng như “nhà nghiên cứu”, “chuyên gia độc lập”, “nhà quan sát” nhưng thông tin về các cá nhân này thường rất mơ hồ, không có cơ sở xác thực rõ ràng. Dù vậy, người đọc vẫn dễ bị tin vào nội dung do nó được người “có chuyên môn” trình bày. Một số bài viết còn lập lờ giữa ý kiến cá nhân và quan điểm của một cộng đồng. Thông qua cách diễn đạt, người đọc có thể hiểu rằng đây là “tiếng nói chung” trong khi thực chất chỉ là góc nhìn của một cá nhân hoặc nhóm nhỏ nào đó.

Lấy tên là Trí thức Việt Nam nhưng chủ yếu đưa tin tiêu cực về Trung Quốc, trang web này làm cho người đọc ngộ nhận đây là quan điểm của giới trí thức Việt Nam về Trung Quốc

Những bài viết với những thủ thuật nêu trên dày dần trên trang web thành một chuỗi nội dung có vẻ hợp lý, được sắp xếp có chủ đích. Chúng sẽ dần dần hình thành một hệ quy chiếu trong nhận thức người đọc, làm xói mòn niềm tin xuyên thế hệ. Những thông tin lệch lạc được chuyển hóa thành những bài phân tích “có vẻ khách quan” âm thầm dựng lên những bức tường ngăn cách về nhận thức giữa các thế hệ trong chính mỗi gia đình. Tiếp cận thường xuyên với các luồng tư tưởng phiến diện, giới trẻ sẽ có những đứt gãy trong nhận thức so với thế hệ đi trước.

Nghiêm trọng hơn, hành vi cố tình hạ thấp uy tín của hệ thống chính trị trong việc thực hiện các chính sách an sinh xã hội không chỉ đơn thuần là xuyên tạc mà còn là mưu đồ gieo rắc tâm lý hoang mang, bất an, trực tiếp đánh vào sự đồng thuận xã hội, làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, chính quyền các cấp.

Kỳ tới: Hãy chậm lại để kiểm chứng trắng đen, thật giả

Việt Trung - Đỗ Thắng