Trò thạo AI, thầy cô cần bắt nhịp chuyển đổi số

Những “thí nghiệm ảo”

Trong một tiết học khoa học tự nhiên lớp Bảy tại Trường THCS Nguyễn Du (phường Bến Thành, TPHCM) mới đây, học sinh không chỉ nhìn hình ảnh trong sách giáo khoa mà còn “làm thí nghiệm” ngay trên nền tảng công nghệ. Trên màn hình, từng nhóm học sinh thao tác với trí tuệ nhân tạo (AI) để mô phỏng quá trình nấm mốc hình thành trên khoai tây, cà rốt, bắp cải… dưới các điều kiện môi trường khác nhau về độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng.

Học sinh Trường THCS Nguyễn Du tự tin làm chủ lớp học, ứng dụng AI để thiết kế, thuyết trình bài học - Ảnh: Nguyễn Loan

Chỉ vài giây, hệ thống đã tái hiện đầy đủ từng giai đoạn: từ khi vi sinh vật bắt đầu xâm nhập, xuất hiện những đốm mốc nhỏ, cho đến khi lan rộng và hình thành các chất có thể gây hại cho sức khỏe. Học sinh còn yêu cầu AI tạo video minh họa sinh động toàn bộ quá trình biến đổi của thực phẩm theo thời gian. Từ “thí nghiệm ảo” này, bài học không còn dừng ở lý thuyết mà học sinh hiểu được cách bảo quản thực phẩm, nhận diện nguy cơ hư hỏng, cũng như những rủi ro về an toàn thực phẩm trong đời sống hằng ngày.

Cách học của học sinh đang thay đổi nhanh chóng nhờ sự hỗ trợ của AI. Các em không còn thụ động tiếp nhận kiến thức mà chủ động khai thác, đặt bài toán cho công nghệ để tìm lời giải. Ông Cao Đức Khoa - Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Du - nhận định: “Không ít học sinh sử dụng công nghệ rất thành thạo, thậm chí đi trước giáo viên. Nhiều khi thầy cô phải học hỏi lại từ các em. Đây là điều tất yếu trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, và giáo viên cần chủ động cập nhật”.

Một giáo viên THPT tại TPHCM xác nhận: “Học sinh hiện nay rất nhanh nhạy với công nghệ, chủ động mày mò, thử nghiệm nên nhiều khi “đi trước” thầy cô trong việc khai thác các công cụ AI. Có những lúc chính giáo viên cũng phải học lại từ học sinh, nhất là cách đặt lệnh để AI cho ra kết quả tốt hơn”.

Ông Hồ Tấn Minh - Chánh văn phòng Sở GD-ĐT TPHCM - thừa nhận, trong khi học sinh đã sử dụng thành thạo các công cụ AI như ChatGPT, Gemini để học tập, làm bài và hỗ trợ quá trình học, thì nhiều giáo viên vẫn còn e ngại, chưa đủ tự tin và chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng để khai thác công nghệ này.

“Sự chênh lệch này tạo ra một “vùng gãy” trong giáo dục - khi người học và người dạy không cùng nhịp. Nếu không giải quyết kịp thời, học sinh sẽ học theo một cách, giáo viên dạy theo một cách, khiến quá trình dạy và học mất kết nối” - ông nhấn mạnh.

Theo ông, một trong những nguyên nhân là tâm lý e dè của giáo viên khi tiếp cận AI, xuất phát từ lo ngại về kiểm soát, đạo đức và sự thay đổi phương pháp dạy học. Bên cạnh đó, nhiều giáo viên được đào tạo trong giai đoạn công nghệ thông tin chưa phát triển mạnh, nên chỉ có kỹ năng cơ bản, dẫn đến lúng túng khi đối diện với AI.

Đẩy mạnh đào tạo năng lực số cho giáo viên

Trong khi học sinh đã quen với việc tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin bằng AI, thì giáo viên vẫn chủ yếu kiểm tra theo hướng yêu cầu đáp án đúng - sai. Điều này khiến phương pháp đánh giá trở nên lạc hậu, không còn phù hợp với cách học mới.

Để thu hẹp khoảng cách này, theo ông Hồ Tấn Minh, giáo dục cần thay đổi mạnh mẽ cách đánh giá, chuyển từ kiểm tra kết quả sang đánh giá quá trình. Thay vì chỉ nhìn vào đáp án cuối cùng, cần ghi nhận cách học sinh suy nghĩ, lập luận và giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh AI có thể đưa ra đáp án gần như tức thì, giá trị cốt lõi của học tập không còn nằm ở việc trả lời đúng, mà nằm ở năng lực tư duy. Một bài làm có thể chưa hoàn toàn chính xác, nhưng nếu thể hiện được quá trình suy luận hợp lý thì vẫn cần được ghi nhận, bởi đó mới là năng lực thực sự của người học.

Ngành giáo dục TPHCM đã bước đầu xây dựng các chương trình đào tạo năng lực số cho đội ngũ giáo viên. Từ năm 2022 đến 2025, hàng trăm lớp đào tạo đã được tổ chức, với hơn 15.000 lượt giáo viên tham gia, tỉ lệ hoàn thành cao. Mục tiêu đặt ra là 100% cán bộ, giáo viên, nhân viên được trang bị năng lực số, đồng thời được tập huấn về an toàn thông tin trong môi trường số. Nếu triển khai đúng, chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn giúp giáo viên tiết kiệm khoảng 13 giờ làm việc mỗi tuần, giảm tải các công việc hành chính để tập trung vào chuyên môn.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Bảo Quốc - Phó giám đốc Sở GD-ĐT TPHCM - cho rằng, AI đang tái định nghĩa cách con người học tập và làm việc. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho ngành giáo dục phải thay đổi toàn diện. Chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ thống giáo dục, từ quản trị đến dạy học và đánh giá. Trong đó, cốt lõi là chuyển từ quản lý dựa trên kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu.

Ngành giáo dục TPHCM xác định 3 trụ cột chính: xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, làm chủ công nghệ AI và phát triển không gian đổi mới sáng tạo trong nhà trường. Trên nền tảng dữ liệu, hệ sinh thái giáo dục số sẽ được hình thành với học bạ điện tử, hồ sơ số và các công cụ phân tích phục vụ ra quyết định. Đồng thời, việc đảm bảo an toàn dữ liệu và liêm chính học thuật cũng được đặt lên hàng đầu. “Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, giáo dục cần chuyển mạnh sang đánh giá năng lực, đồng thời xây dựng các nguyên tắc đạo đức trong sử dụng công nghệ” - ông Nguyễn Bảo Quốc nhấn mạnh.

Nguyễn Loan