Để nhà ở xã hội không còn là may rủi

Hiện nay, phần lớn công nhân ở TPHCM là người nhập cư, có mức thu nhập trung bình thấp. Để duy trì cuộc sống gần nơi làm việc, họ phải dành khoảng 1/3 thu nhập trả tiền thuê trọ. Khoản chi này không quá cao nếu nhìn đơn lẻ, nhưng lại trở thành gánh nặng tích lũy theo thời gian, khiến người lao động khó có khả năng tiết kiệm, tái tạo sức lao động hay đầu tư cho tương lai, đặc biệt là cho việc học hành của con cái. Trong bối cảnh đó, rất cần có nhiều nhà ở xã hội với giá cả phù hợp và điều kiện sống ổn định cho đối tượng này.

Theo kế hoạch, đến năm 2030, TPHCM xây thêm 200.000 căn nhà ở xã hội. Trong ảnh: Chung cư nhà ở xã hội số 4 Phan Chu Trinh, phường Bình Thạnh đang được xây dựng với quy mô gồm 3 khối (block) cao tối đa 20 tầng, cung cấp khoảng 864 căn hộ

Tuy nhiên, nghịch lý là trong khi nhu cầu về chỗ ở rất lớn thì nguồn cung nhà ở xã hội lại hạn chế và việc tiếp cận lại không dễ dàng. Nhiều người lao động đáp ứng đủ điều kiện nhưng không thể mua được nhà ở xã hội do thủ tục đăng ký phức tạp, quy trình xét duyệt qua nhiều cấp, yêu cầu nhiều loại giấy tờ liên quan đến hộ tịch, thu nhập, tình trạng nhà ở… Không ít trường hợp thiếu minh bạch khiến cơ hội tiếp cận nhà ở xã hội phải trông vào may rủi.

Khi không có nơi ở ổn định, người lao động buộc phải sống trong các khu trọ chật hẹp, thiếu tiện ích, dễ phát sinh tâm lý bất an, tạm bợ. Nhiều gia đình phải gửi con nhỏ về quê cho ông bà chăm sóc, dẫn đến sự đứt gãy trong cấu trúc gia đình truyền thống. Về lâu dài, điều này có thể kéo theo những hệ quả xã hội sâu rộng.

Để giải quyết vấn đề chỗ ở cho người lao động, cần một cách tiếp cận mang tính hệ thống và dài hạn. Trước hết là tăng mạnh nguồn cung nhà ở xã hội, gắn với quy hoạch bài bản và phù hợp với nhu cầu thực tế của người lao động. Quy trình phân bổ cần được minh bạch hóa, gồm công khai danh sách chờ, xây dựng tiêu chí ưu tiên rõ ràng, chuẩn hóa hồ sơ và ứng dụng công nghệ để giảm yếu tố cảm tính. Cần khuyến khích tư nhân tham gia xây nhà ở xã hội.

Mô hình liên kết 3 bên gồm người lao động, doanh nghiệp sử dụng lao động và đơn vị xây dựng là một hướng tiếp cận mới. Khi nơi ở gắn với nơi làm việc, cuộc sống của người lao động ổn định hơn, doanh nghiệp cũng có điều kiện giữ chân nhân sự, qua đó tạo ra mối quan hệ lao động bền chặt hơn. Đây là một hướng đi cần được khuyến khích và nhân rộng.

Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả lâu dài, cần bổ sung thêm các cơ chế đảm bảo tính bền vững. Trước hết, cần giám sát giá thuê, nhằm đảm bảo chi phí nhà ở phù hợp với thu nhập của công nhân, tránh phát sinh gánh nặng tài chính. Bên cạnh đó, cần thiết kế lộ trình linh hoạt từ thuê sang thuê mua, thậm chí mua trả góp, để người lao động có cơ hội tích lũy tài sản và sở hữu nhà trong dài hạn. Việc khấu trừ tiền thuê từ lương cũng cần được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, minh bạch, có sự đồng thuận giữa các bên.

Nhà ở xã hội không chỉ là một chính sách an sinh mà còn là một phần của chiến lược phát triển đô thị bền vững. Khi người lao động có chỗ ở ổn định, họ không chỉ nâng cao chất lượng sống mà còn góp phần tạo dựng những cộng đồng dân cư gắn kết, văn minh.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Phong - Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn TPHCM