Người dân chung tay giải mã dấu vết hố chôn liệt sĩ

Ký ức về hố chôn gần ao nước

Ngày 28/5, Bộ Tư lệnh TPHCM công bố bức ảnh tư liệu được chụp ở nghĩa địa Đô Thành (nay thuộc công viên Lê Thị Riêng) năm 1968 với mong muốn tìm lại những đứa trẻ có mặt trong ảnh, đứng cạnh hàng chục thi hài chiến sĩ cách mạng.

Nhận định đây có thể là những nhân chứng quan trọng cho việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Bộ Tư lệnh TPHCM đã kêu gọi báo chí và cộng đồng tìm kiếm những người trong ảnh. Đến nay, tung tích các đứa trẻ năm ấy vẫn bặt tăm, nhưng lời kêu gọi trên đã giúp tìm ra những người từng chứng kiến việc chôn cất chiến sĩ cách mạng trong nghĩa địa Đô Thành. Trong số đó, có ông Phan Văn Mưa - sinh năm 1963, ở phường Hòa Hưng, TPHCM. Hiện ông đang tích cực hỗ trợ các cơ quan chức năng xác minh vị trí hố chôn tập thể liệt sĩ trong công viên Lê Thị Riêng.

Ông Mưa kể, những năm 1972-1973, khi còn là một cậu bé, ông thường cùng bạn bè vào nghĩa địa chơi đùa, bắt cua, bắt ốc và tắm ở một ao nước trong nghĩa địa Đô Thành. Khi đó, các nhân viên bảo vệ ở đây thường nhắc lũ trẻ tránh xa một số khu vực bởi đó là những nơi từng chôn rất nhiều người. Hình ảnh ao nước cùng các dấu mốc xung quanh đã in sâu trong trí nhớ của ông suốt hơn nửa thế kỷ.

Bức ảnh màu quý giá giúp xác định thông tin về các hố chôn tập thể thi hài liệt sĩ trong công viên Lê Thị Riêng - Ảnh do Bộ Tư lệnh TPHCM cung cấp

Năm 1985, khi xuất ngũ trở về địa phương, ông chứng kiến cảnh giải tỏa nghĩa địa Đô Thành để xây dựng công viên Lê Thị Riêng. 2 năm sau, ông được tuyển vào làm bảo vệ công trường. Trong thời gian này, ông sống cùng ông Mười Bi - người từng làm việc cho nhà xác nghĩa địa trước năm 1975. Qua những câu chuyện nghe được từ ông Bi, ông Mưa mới biết, sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy tết Mậu Thân 1968, nhiều chiến sĩ cách mạng đã được đưa về đây chôn tập thể.

Ông Mưa nhớ rõ, lúc thi công hồ nước trong công viên vào năm 1987, xe cơ giới đã làm lộ nhiều hài cốt cùng các hiện vật như quần áo, dép cao su, băng đạn và cả lựu đạn: “Chính mắt tôi nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân người lẫn với quân trang, quân dụng”. Ông cho hay, đơn vị thi công đã tập hợp những hài cốt này, làm sạch rồi đưa về chùa An Quốc để thờ phụng nhưng ông không rõ các hài cốt này sau đó được đưa về đâu.

Khoảng năm 1993, khi đang làm việc trong công viên Lê Thị Riêng, ông Mưa gặp một Việt kiều. Người này cho ông xem một bức ảnh tư liệu ghi lại cảnh thi thể các chiến sĩ được xếp thành hàng dài. Theo ông, có thể xác định khu mộ tập thể dựa vào một số công trình, dấu mốc như cây thánh giá lớn, con hẻm nối ra đường Bắc Hải, khu mộ nữ liệt sĩ Lê Thị Riêng, đoạn tường cũ và cây me tây phía sau tượng đài cố Tổng bí thư Trần Phú. Ông cho rằng, vị trí cửa hầm mộ tập thể chỉ cách cây me tây khoảng 1-2m.

Phía trước công viên cũng có hố chôn tập thể

Ông Nguyễn Đình Đạt (phường Tân Mỹ, TPHCM) cũng từng chứng kiến việc chôn cất các chiến sĩ hy sinh năm 1968 tại nghĩa địa Đô Thành.

Ông kể, những ngày sau tết Mậu Thân 1968, khi lệnh thiết quân luật vừa được dỡ bỏ, nghe tin có nhiều xe chở thi thể chiến sĩ cách mạng về nghĩa địa Đô Thành, cha ông đưa 2 anh em ông đến tận nơi để xem. Khi đến cổng nghĩa địa trên đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám), 3 cha con ông đứng ngoài nhìn vào. Khi đó, có rất đông người cùng tụ tập xem.

Thi thể các chiến sĩ được tập kết thành từng đống lớn, mùi tử khí xông lên nồng nặc. Khi vừa bước qua cổng nghĩa địa vài mét, ông bị chiếc xe tải chở thi thể lùi vào, đẩy sâu thêm vào bên trong khuôn viên. Từ khoảng cách rất gần, ông thấy nhiều thi thể đã phân hủy. Thời điểm đó, nhiều chiến sĩ biệt động mặc thường phục nhưng vẫn có thể nhận ra họ qua băng đạn AK, dép râu, dây đạn bên cạnh thi thể.

Các nhân chứng và chuyên gia cùng khảo sát thực địa để xác minh vị trí các hố chôn tập thể trong công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: Thanh Tâm

Từ những gì từng tận mắt chứng kiến, ông Đạt cho rằng, ngoài hố chôn tập thể ở phía sau nghĩa địa mà các nhân chứng khác đã xác nhận, còn có ít nhất 1 hố chôn tập thể lớn khác ở phía trước nghĩa trang. Theo ông, hố chôn này nằm bên trái tính từ hướng cổng đi vào, khoảng giữa đoạn đường nối từ cổng đến khu nhà xác cũ.

Ông nhớ lại: “Lúc đó, hố chôn chỉ cách tôi khoảng 50m. Người ta đào sẵn một hố rất lớn, đất được vun thành mô cao ngang đầu người. Thi thể các chiến sĩ được tập kết trên bờ rồi lần lượt đưa xuống hố chôn. Tôi cho rằng, do số lượng thi thể quá lớn nên sau khi các hố phía sau đã đầy, họ phải tiếp tục đào thêm hố ở phía trước nghĩa địa để chôn cất”.

Ông Đạt nói, sau gần 60 năm, nghĩa địa được chuyển đổi thành công viên Lê Thị Riêng, vị trí cổng chính có thể cũng không còn như cũ. Mỗi lần đi ngang qua công viên, nhìn mọi người vui chơi, ông cứ băn khoăn không biết hài cốt của những chiến sĩ được chôn tập thể trong đó đã được quy tập hay chưa. Chính nỗi trăn trở ấy đã thôi thúc ông góp sức cùng các lực lượng chức năng trong hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt các liệt sĩ đang nằm dưới đất công viên này.

Thanh Tâm